Tərif və rastgəlmə tezliyi
Qulaq ağrısı (otalgiya) qulaq seyvanından, xarici qulaq keçəcəyindən, qulaq pərdəsindən və ya orta qulaqdan qaynaqlanan, yaxud bu nahiyələrə qonşu strukturlardan əks olunan ağrı formasıdır. Həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə qulaq-burun-boğaz poliklinikalarına müraciət səbəbləri arasında ən çox rast gəlinənlərdən biridir. Uşaqlarda adətən orta qulaq infeksiyaları ilə əlaqədar yaranır; böyüklərdə isə ağrının mənbəyi çox vaxt qulağın özü olsa da, əhəmiyyətli bir qismində səbəb qulaqdan kənar strukturlardır. Buna görə də qulaq ağrısı şikayəti ilə müraciət edən hər pasientdə qulaq müayinəsi ilə yanaşı boğaz, dişlər və çənə oynağı da qiymətləndirilməlidir. Klinikaya otalgiya səbəbindən müraciət edən pasientlərin əhəmiyyətli bir hissəsində qulaq müayinəsi tamamilə normal olur; bu, qulağın qonşu strukturlarla ortaq sinir şəbəkəsini paylaşması faktının nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Tibbi ədəbiyyatda otalgiya iki əsas qrupda öyrənilir: birincili (primer) otalgiya birbaşa qulağın öz strukturlarından qaynaqlanan ağrını, ikincili (sekonder və ya əks olunan) otalgiya isə qulaqdan kənar bir ocaqdan qulağa əks olunan ağrını ifadə edir. Bu ayrımın klinik əhəmiyyəti böyükdür, çünki müalicə yanaşması tamamilə fərqlidir. Qulağın hissiyyatını daşıyan sinirlərə üçlü (trigeminal), üz, dil-udlaq (qlossofaringeal) və azan (vagus) sinirləri ilə yuxarı boyun sinirlərinin şaxələri daxildir və bu sinirlər eyni zamanda dişləri, çənəni, boğazı, dil kökünü və qırtlağı da innervasiya edir. Bu ortaq sinir şəbəkəsinə görə qulaqda heç bir patologiya olmadığı halda güclü qulaq ağrısı hiss oluna bilər.
Əlamətlər
Qulaq ağrısı batan, zoqquldayan, davamlı və ya aralıqlı şəkildə hiss oluna bilər. Ağrını çox vaxt qulaqda dolğunluq hissi, eşitmənin azalması, qaşınma, küy və ya qulaq pərdəsində təzyiq hissi müşayiət edir. İnfeksiya mənşəli ağrılarda hərarət, qulaqdan axıntı, qulaq seyvanına toxunduqda artan həssaslıq və ya qulaq arxasında şişkinlik müşahidə oluna bilər. Ağrı gecə artırsa, çeynəmə ilə şiddətlənirsə və ya boyun hərəkətləri ilə əlaqəlidirsə, mənbəyin qulaqdan kənar bir struktur olması ehtimalı artır. Başgicəllənmə, tarazlıq pozğunluğu və ya üz iflici kimi əlavə əlamətlər daha ciddi bir prosesin xəbərçisi ola bildiyi üçün təcili müayinə tələb edir.
Ağrının xarakteri də diaqnoza işıq sala bilər. Qəfil başlayan, kəskin və birtərəfli ağrı adətən kəskin infeksiya və ya yad cisimlə əlaqəli olduğu halda, həftələr ərzində tədricən artan, küt xarakterli ağrı xroniki prosesi və ya qulaqdan kənar mənbəyi düşündürə bilər. Udqunma ilə artan ağrı boğaz və ya qırtlaq mənşəli ola biləcəyini, çeynəmə ilə artan ağrı isə çənə oynağı və ya diş mənşəli ola biləcəyini göstərir. Yaşlı pasientlərdə, xüsusilə siqaret və spirtli içki istifadəsi anamnezi olanlarda, həftələrlə davam edən birtərəfli və izah olunmayan qulaq ağrısı mütləq ətraflı qulaq-burun-boğaz müayinəsi tələb edir.
Səbəblər və risk amilləri
Qulaq ağrısının ən çox rast gəlinən səbəbləri arasında xarici qulaq keçəcəyinin infeksiyaları (xarici otit), orta qulaq iltihabı (otitis media), qulaq kiri (serumen) tıxacı, qulaq pərdəsinin zədələnmələri və təzyiq dəyişiklikləri (təyyarə uçuşu, dalğıclıq) sayıla bilər. Bunlardan əlavə, qulağın sinir şəbəkəsi boğaz, dişlər, çənə oynağı və qırtlaqla ortaq olduğu üçün badamcıq iltihabı, diş çürükləri və abseləri, çənə oynağının (gicgah-alt çənə oynağı) disfunksiyası, sinusit və hətta qırtlaq və ya udlaq mənşəli lezyonlar qulağa əks olunan ağrıya səbəb ola bilər. Tez-tez çənəni sıxmaq, diş qıcırtmaq (bruksizm), yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları, siqaret çəkmək, qulağı pambıq çubuqla təmizləmək vərdişi və qulaqcıqlardan uzun müddət istifadə risk amilləri sırasındadır. Böyüklərdə birtərəfli, uzun müddətdir davam edən və müalicəyə cavab verməyən qulaq ağrısında, nadir olsa da, udlaq və ya qırtlaq mənşəli bir kütlənin istisna edilməsi vacibdir.
Uşaqlarda qulaq ağrısının ən çox rast gəlinən səbəbi orta qulaq iltihabı olsa da, diş çıxarma dövrü, yad cisim (muncuq, oyuncaq hissəsi) və ya xarici qulaq keçəcəyinin infeksiyaları da nəzərə alınmalıdır. Böyüklərdə isə həyat tərzi ilə bağlı amillər ön plana çıxır: qulaqcıqlardan uzun müddət istifadə və baş-boyun nahiyəsindəki gərginlik çənə oynağının disfunksiyasına zəmin yarada bilər. Diş əti xəstəlikləri, gömülü ağıl dişi və diş abseləri — xüsusilə alt çənənin azı dişlərindən qaynaqlanan ağrılar — tez-tez qulağa əks olunur. Xroniki sinusit və allergik rinit Östaxi borusunun funksiyasını pozaraq orta qulaqda təzyiq balansının pozulmasına və buna bağlı ağrıya səbəb ola bilər.
Diaqnostika prosesi
Qiymətləndirmə ətraflı anamnez toplanması ilə başlayır: ağrının başlanğıcı, müddəti, xarakteri, müşayiət edən əlamətlər, keçirilmiş yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası, su ilə təmas və diş problemi anamnezi soruşulur. Otoskopik müayinə ilə xarici qulaq keçəcəyinin və qulaq pərdəsinin vəziyyəti yoxlanılır; qulaq pərdəsində qızartı, maye yığılması, deşilmə və ya qabarma axtarılır. Qulaq müayinəsi normal olan pasientlərdə boğaz, burun, qırtlaq və ağız boşluğu müayinəsi, lazım gəldikdə endoskopik üsullarla tamamlanır. Dişlərin və çənə oynağının palpasiyası, boyunda kütlə və ya limfa düyünlərinin böyüməsinin qiymətləndirilməsi diaqnoza kömək edir. Şübhəli hallarda eşitmə testi (audiometriya), timpanometriya və ya görüntüləmə üsulları (kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans tomoqrafiyası) təyin edilə bilər.
Müayinə zamanı qulaq pərdəsinin hərəkətliliyinin qiymətləndirilməsi (pnevmatik otoskopiya) və ya timpanometriya ilə orta qulaq təzyiqinin ölçülməsi maye yığılması ilə normal qulaq arasındakı fərqi aydınlaşdıra bilər. Qulaq və boğaz-burun müayinəsi normal olmasına baxmayaraq ağrının davam etdiyi, xüsusilə risk amili daşıyan böyük pasientlərdə (uzunmüddətli siqaret və spirtli içki istifadəsi kimi) qırtlaq və udlaq nahiyəsinin fiberoptik endoskopla ətraflı müayinəsi buraxılmamalı olan bir addımdır. Bu yanaşma, nadir olsa da, ciddi bir patologiyanın gözdən qaçmasının qarşısını alır.
Müalicə variantları
Konservativ müalicə
Müalicə tamamilə əsas səbəbə yönəlir. Xarici qulaq keçəcəyinin infeksiyalarında antibiotikli və ya antifunqal qulaq damcıları, orta qulaq iltihabında ağrıkəsicilər və lazım gəldikdə ağızdan antibiotik müalicəsi tətbiq edilir. Qulaq kiri tıxacı ilə bağlı ağrıda qulağın həkim kabinetində təmizlənməsi adətən kifayət edir. Təzyiq dəyişikliyi ilə bağlı ağrılarda burun açan spreylər və udqunma manevrləri tövsiyə olunur. Diş və ya çənə oynağı mənşəli ağrılarda müvafiq ixtisasla əməkdaşlıq lazımdır; bu hallarda qulağa yönəlik müalicə fayda vermir.
Cərrahi müalicə
Qulaq ağrısının özü əksər hallarda cərrahi müdaxilə tələb etmir; lakin əsas səbəb bunu tələb edirsə, cərrahi variantlar gündəmə gələ bilər. Məsələn, təkrarlanan orta qulaq infeksiyalarında qulağa ventilyasiya borusunun yerləşdirilməsi, qulaq pərdəsində daimi deşik varsa pərdənin bərpası (timpanoplastika) və ya nadir hallarda udlaq-qırtlaq mənşəli kütlələrin cərrahi yolla çıxarılması lazım ola bilər. Cərrahi qərar əsas diaqnoza görə fərdi qaydada qiymətləndirilir.
Sağalma və nəzarət
Sadə səbəblərlə bağlı qulaq ağrısı uyğun müalicə ilə adətən bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Ağrı 1–2 gündən çox davam edərsə, hərarət, qulaqdan axıntı, eşitmə itkisi, qızartı-şişkinlik və ya başgicəllənmə ilə müşayiət olunarsa, mütləq həkim müayinəsi lazımdır. Müalicəyə baxmayaraq ağrının təkrarlanması və ya xroniki hal alması qulaqdan kənar bir səbəbin araşdırılmasını tələb edir. Müalicədən sonra nəzarət müayinəsi, xüsusilə qulaq pərdəsi zədəsi və ya təkrarlanan infeksiya anamnezi olan pasientlərdə vacibdir.
Əks olunan qulaq ağrılarında sağalma müddəti əsas səbəbin müalicəsindən asılıdır; məsələn, diş mənşəli ağrı diş müalicəsi başa çatdıqdan sonra qısa müddətdə keçir. Çənə oynağının disfunksiyası ilə bağlı ağrılarda isə gecə qoruyucu kapadan (şinadan) istifadə və fizioterapiya yanaşmaları həftələr ərzində təsir göstərir. Təkrarlanan və ya izah olunmayan qulaq ağrısı yaşayan pasientlərin əlamətləri yüngül saymadan müntəzəm olaraq nəzarətə gəlməsi nadir, lakin vacib əsas səbəblərin erkən aşkarlanması baxımından dəyərlidir.
Tez-tez verilən suallar
Qulağım ağrıyır, amma qulağımda heç bir görünən problem yoxdur, bu normaldırmı? Bəli, qulaq ağrılarının əhəmiyyətli bir qismi boğazdan, dişlərdən və ya çənə oynağından əks olunan ağrılardır. Qulaq müayinəsi normaldırsa, bu nahiyələr də qiymətləndirilməlidir.
Qulaq ağrısı üçün evdə nə edə bilərəm? Yüngül ağrıkəsicilər və ilıq kompres müvəqqəti rahatlama verə bilər; lakin ağrı 1–2 gündən çox davam edərsə və ya hərarət, axıntı kimi əlamətlər əlavə olunarsa, həkimə müraciət edilməlidir.
Təyyarədə və ya dalğıclıq zamanı yaranan qulaq ağrısı təhlükəlidirmi? Adətən müvəqqətidir və udqunma, çeynəmə kimi manevrlərlə yüngülləşir; lakin güclü və uzun müddət davam edən ağrılarda qulaq pərdəsinin zədələnib-zədələnmədiyi yoxlanılmalıdır.
Uşağımda gecə artan qulaq ağrısı nəyi düşündürür? Uzanmış vəziyyətdə Östaxi borusundakı təzyiq dəyişikliyinə görə orta qulaq infeksiyası ilə bağlı ağrılar gecə arta bilər; bu halda həkim müayinəsi tövsiyə olunur.
Qulaq ağrısı öz-özünə keçibsə, yenə həkimə getməyə ehtiyac varmı? Ağrı keçsə belə, əsas səbəb (məsələn, maye yığılması və ya pərdənin deşilməsi) davam edə bilər; buna görə də ən azı bir dəfə nəzarət müayinəsi tövsiyə olunur.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.