Tərif və rastgəlmə tezliyi
Qulaq pərdəsi xarici qulaq keçəcəyi ilə orta qulağı bir-birindən ayıran, səsin yaratdığı titrəyişləri eşitmə sümükcükləri zəncirinə ötürən nazik, lakin davamlı pərdədir. Qulaq pərdəsinin deşilməsi (timpanik membranın perforasiyası) bu pərdənin bütövlüyünün pozularaq xarici qulaq keçəcəyi ilə orta qulaq arasında dəlik yaranması vəziyyətidir. Pərdədə deşik infeksiya, travma və ya təzyiq dəyişiklikləri nəticəsində istənilən yaşda yarana bilər və qulaq-burun-boğaz praktikasında tez-tez rast gəlinən problemdir. Deşik kiçik və təzədirsə, böyük ehtimalla öz-özünə bağlana bilər; böyük, uzun müddətdir mövcud olan və ya infeksiyalaşmış deşiklərin isə daimi hala keçmə ehtimalı artır.
Qulaq pərdəsinin sağlam olması yalnız eşitmə üçün deyil, orta qulağın su və mikroorqanizmlərdən qorunması baxımından da vacibdir. Deşik olduqda orta qulaq xarici mühitlə birbaşa təmasda olur; bu isə təkrarlanan infeksiyalar üçün zəmin yarada bilər.
Əlamətlər
Pərdənin deşilməsi adətən qəfil və kəskin qulaq ağrısı ilə başlayır; deşilmə baş verdiyi anda təzyiqin boşalması ilə ağrıda sürətli azalma hiss oluna bilər. Deşilməni müşayiət edən və ya ondan sonra yaranan qanlı və ya irinli axıntı müşahidə oluna bilər. Eşitmənin azalması deşiyin ölçüsündən və orta qulaqda maye və ya qanın olmasından asılı olaraq müxtəlif dərəcələrdə özünü göstərir. Bəzi pasientlərdə qulaqda küy (tinnitus) və qısamüddətli başgicəllənmə də müşahidə oluna bilər; xüsusilə qəfil təzyiq dəyişikliyi və ya travmadan sonra yaranan başgicəllənmə daxili qulağın da zədələnmiş ola biləcəyinə işarə edə bilər və diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
İnfeksiya mənşəli perforasiyalarda adətən əvvəlcə qulaq ağrısı, qızdırma və dolğunluq hissi olur; pərdə öz-özünə deşildikdə axıntı ilə birlikdə ağrıda nəzərəçarpan rahatlama yaranır. Travmatik perforasiyalarda isə qəfil, kəskin ağrı və bəzən eşitmə itkisi ön plandadır. Şiddətli başgicəllənmə, üzdə zəiflik və ya getdikcə artan eşitmə itkisi kimi əlamətlər müşayiət etdikdə təcili olaraq həkimə müraciət edilməlidir.
Səbəblər və risk faktorları
Qulaq pərdəsinin deşilməsinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri kəskin və ya xroniki orta qulaq infeksiyalarıdır; infeksiya zamanı orta qulaqda yığılan irin artan təzyiq səbəbindən pərdəni deşə bilər. Travmatik səbəblər sırasında qulağa birbaşa zərbə dəyməsi, qulaq təmizlənərkən pambıq çubuq və ya oxşar cisimlərdən düzgün istifadə edilməməsi, partlayış və ya yüksək intensivlikli səs (akustik travma), şillə kimi qəfil təzyiq dəyişikliyi yaradan zərbələr və dalğıclıq və ya uçuş zamanı baş verən barotravmanı qeyd etmək olar.
Qaynaq zamanı sıçrayan isti metal hissəciklərinin və ya kimyəvi maddələrin qulağa düşməsi, kəllə travmaları nəticəsində gicgah sümüyünün sınıqları və bəzi hallarda əvvəllər keçirilmiş qulaq əməliyyatları da pərdənin bütövlüyünü poza bilər. Tez-tez keçirilən orta qulaq infeksiyaları, uzunmüddətli ventilyasiya borusu istifadəsindən sonra daimi deşik yaranması və Yevstaxi borusu disfunksiyası deşiyin daimi hala keçməsi riskini artıran amillər sırasındadır.
Diaqnoz prosesi
Diaqnoz mikroskop və ya endoskopla aparılan ətraflı qulaq müayinəsi ilə qoyulur. Müayinədə deşiyin yeri, ölçüsü, kənarlarının vəziyyəti və orta qulağın selikli qişasının görünüşü qiymətləndirilir. Axıntı və ya qan olduqda pərdənin tam görünməsi üçün əvvəlcə qulaq keçəcəyi ehtiyatla təmizlənir. Eşitmə itkisinin dərəcəsini müəyyən etmək məqsədilə audiometriya aparılır; bu test eyni zamanda daxili qulağın zədələnib-zədələnmədiyi barədə də fikir verir.
Timpanometriya orta qulaq təzyiqini və pərdənin hərəkətliliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur, lakin böyük deşik olduqda ölçmə adətən mümkün olmur. Travmadan sonra başgicəllənmə, qəfil eşitmə itkisi və ya kəllə travması şübhəsi olan hallarda gicgah sümüyünün kompüter tomoqrafiyası və lazım gəldikdə əlavə vestibulyar (tarazlıq) testlər tələb oluna bilər. Kimyəvi və ya termik zədə şübhəsi olduqda isə orta qulaq zədəsinin həcmi ayrıca qiymətləndirilir.
Müalicə seçimləri
Konservativ yanaşma
Təzə və kiçik travmatik perforasiyaların əhəmiyyətli hissəsi qulaq quru saxlanıldıqda və infeksiyanın qarşısı alındıqda bir neçə həftədən bir neçə aya qədər öz-özünə bağlana bilər. Bu müddətdə qulağa su girməməsi, güclü fınxırmadan çəkinilməsi və lazım bilinərsə profilaktik antibiotikli damcıdan istifadə tövsiyə olunur. Bağlanma prosesi müntəzəm fasilələrlə aparılan müayinələrlə izlənilir. İnfeksiya mənşəli və ya böyük perforasiyalarda öz-özünə bağlanma ehtimalı daha aşağıdır və onlar adətən daimi hala keçir.
Cərrahi müalicə: timpanoplastika
Müəyyən müşahidə müddətindən sonra bağlanmayan və ya əvvəldən daimi kimi qiymətləndirilən deşiklərdə timpanoplastika əməliyyatı aparılır. Bu əməliyyatda pasientin öz toxuması, adətən qulaq seyvanı ətrafından götürülən qığırdaq və ya əzələ pərdəsi (fassiya), greft materialı kimi istifadə edilərək deşik bağlanır. Uyğun hallarda prosedur qulaq arxasında heç bir kəsik açılmadan, tamamilə qulaq keçəcəyindən endoskopik üsulla aparıla bilər; bu yanaşma sağalma prosesini asanlaşdıra bilər. Təcrübəli əllərdə timpanoplastikanın uğur faizi olduqca yüksəkdir. Əməliyyatın əsas məqsədləri orta qulağı xarici mühitdən təcrid edərək təkrarlanan infeksiyaların qarşısını almaq, qulağın suya qarşı davamlı olmasını təmin etmək və mümkün qədər eşitməni yaxşılaşdırmaqdır.
Sağalma prosesi və nəzarət
Həm öz-özünə sağalma dövründə, həm də əməliyyatdan sonra qulağın müəyyən müddət quru saxlanılması böyük əhəmiyyət daşıyır; duş qəbulu və üzmə zamanı qulaq tıxacından istifadə tövsiyə olunur. Əməliyyatdan sonra bir neçə həftə ərzində güclü fınxırmadan, ağır idman hərəkətlərindən və uçuşdan çəkinmək tələb oluna bilər. Greftin tutması adətən bir neçə həftə çəkir; bu dövrdə sağalma müntəzəm nəzarət müayinələri ilə qiymətləndirilir.
Eşitmə ödem çəkildikdən və greft tam yerləşdikdən sonra aydınlaşır; pasientlərin böyük əksəriyyətində eşitmədə nəzərəçarpan qazanc müşahidə olunur. Əməliyyatdan sonra axıntı, qızdırma, artan ağrı və ya gözlənilməz eşitmə itkisi yaranarsa, nəzarət müayinəsini gözləmədən həkimə müraciət edilməlidir. Uzunmüddətli dövrdə təkrarlanan yuxarı tənəffüs yolları infeksiyalarının və qulağa su girməsinin qarşısının alınması bərpa olunmuş pərdənin davamlılığı baxımından vacibdir.
Gündəlik həyatda nələrə diqqət etməli
Qulaq pərdəsi deşilmiş pasientlərin sağalma dövründə ən vacib tədbir qulağın quru saxlanılmasıdır. Duş qəbul edərkən və ya saç yuyarkən qulağa su girməsinin qarşısını almaq üçün vazelinli pambıq və ya xüsusi qulaq tıxaclarından istifadə oluna bilər. Sağalma tamamlanana qədər üzmə, dalğıclıq və su sürüşkənləri kimi fəaliyyətlərdən çəkinmək tövsiyə olunur. Uçuş zamanı baş verən təzyiq dəyişiklikləri də pərdəyə əlavə yük yarada biləcəyindən, səfər planı olan pasientlərin bu məsələni əvvəlcədən həkimləri ilə müzakirə etməsi məqsədəuyğundur.
Burun tutulmasına səbəb olan allergik rinit və ya sinusit kimi vəziyyətlərin müalicəsi Yevstaxi borusunun funksiyasını dəstəkləmək və pərdənin sağalma prosesini asanlaşdırmaq baxımından faydalıdır. Siqaret tüstüsünə məruz qalmanın azaldılması da həm sağalma prosesinə, həm də uzunmüddətli dövrdə pərdənin sağlamlığına müsbət təsir göstərir. Uşaqlarda təkrarlanan pərdə deşilmələrinin əsasında duran adenoid böyüməsi və ya tez-tez yuxarı tənəffüs yolları infeksiyası kimi səbəblərin araşdırılması gələcəkdə oxşar problemlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Kimlər müayinədən keçməlidir
Qəfil qulaq ağrısından sonra axıntı, qanaxma və ya qəfil eşitmə itkisi yaşayan hər kəsin, şikayətlər yüngül görünsə belə, qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət etməsi tövsiyə olunur. Xüsusilə su idmanı ilə məşğul olan, tez-tez qulaq infeksiyası keçirən və ya peşəsi səbəbindən səs-küylü mühitdə işləyən şəxslərdə qulaq pərdəsinin sağlamlığının müntəzəm fasilələrlə yoxlanılması mümkün deşilmənin erkən mərhələdə aşkarlanmasına kömək edir. Uşaqlarda isə ağrını dəqiq təsvir edə bilməyəcəkləri üçün qulağı daim qurdalama, qızdırma, narahatlıq və ya səslərə reaksiyanın azalması kimi dolayı əlamətlərə diqqət yetirmək vacibdir. Bundan əlavə, keçmişdə təkrarlanan qulaq pərdəsi deşilməsi olan pasientlərdə əsasda duran xroniki orta qulaq probleminin ayrıca araşdırılması gələcəkdə oxşar problemlərin qarşısının alınması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Tez-tez verilən suallar
Qulaq pərdəsindəki hər deşik əməliyyat tələb edirmi? Xeyr; kiçik və təzə travmatik deşiklər çox vaxt qulaq quru saxlanıldıqda öz-özünə bağlanır. Əməliyyat öz-özünə bağlanmayan və ya daimi hala keçən deşiklərdə gündəmə gəlir.
Pərdə deşildikdə təcili xəstəxanaya getmək lazımdırmı? Şiddətli ağrı, qanaxma, başgicəllənmə və ya qəfil eşitmə itkisi varsa, müayinə gecikdirilməməlidir; yüngül əlamətlərdə də ən qısa müddətdə qulaq-burun-boğaz müayinəsi tövsiyə olunur.
Timpanoplastika əməliyyatından sonra eşitmə tam bərpa olunurmu? Əksər pasientlərdə eşitmədə nəzərəçarpan qazanc olur, lakin nəticə eşitmə sümükcükləri zəncirinin və daxili qulağın vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Əməliyyat qulaq arxasından kəsiklə aparılırmı? Uyğun hallarda prosedur tamamilə qulaq keçəcəyindən, kəsik açılmadan endoskopik üsulla aparıla bilər; lakin bəzi hallarda klassik yanaşmaya üstünlük verilə bilər.
Pərdədəki deşik müalicə olunmasa nə baş verir? Daimi deşik təkrarlanan infeksiyalara, daimi eşitmə itkisinə və suya həssaslığa səbəb ola bilər; bəzi hallarda xolesteatomanın inkişafı üçün zəmin yarada bilər.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.