Tərif və rastgəlmə tezliyi
Orta qulaqdakı iltihabi prosesin üç aydan çox davam edərək qalıcı hal alması xroniki orta qulaq iltihabı (xroniki otitis media) adlanır. Bu zaman adətən qulaq pərdəsində bağlanmayan bir deşik olur və orta qulağın selikli qişası təkrarlanan infeksiyalara meylli olur. Xroniki orta qulaq iltihabı uşaqlıq dövründə keçirilən kəskin orta qulaq infeksiyalarının bir qisminin tam sağalmadan xroniki hal alması nəticəsində yarana bildiyi kimi, yetkinlik dövründə də inkişaf edə bilər. Cəmiyyətdə rastgəlmə tezliyi regionlara görə fərqlənsə də, qulaq-burun-boğaz poliklinikalarına müraciət edən pasientlər arasında tez-tez rast gəlinən bir vəziyyət kimi qəbul olunur. Aşağı tənəffüs yolları infeksiyalarının tez-tez keçirildiyi, səhiyyə xidmətlərinə çıxışın məhdud olduğu və ya Östaxi borusunun funksiyasının zəif olduğu icmalarda rastgəlmə göstəricisi daha yüksəkdir.
Xəstəlik iki əsas formada gedə bilər: selikli qişa tipi (sadə xroniki irinli otitis media) və xolesteatomalı tip. Selikli qişa tipində qulaq pərdəsindəki qalıcı deşikdən vaxtaşırı axıntı gəlir və eşitmə sümükcükləri zəncirində ciddi zədə olmadığı müddətcə eşitmə itkisi məhdud qala bilər. Xolesteatomalı tipdə isə xarici qulaq keçəcəyinin dərisinə bənzər toxuma orta qulağa doğru böyüyərək irəliləyən və ətrafdakı sümük strukturlarını əridən bir kütlə əmələ gətirir; bu forma daha aqressiv gedişlidir və ağırlaşma riski daşıyır.
Əlamətlər
Xroniki orta qulaq iltihabının ən tipik əlaməti qulaqdan vaxtaşırı və ya davamlı gələn axıntıdır. Axıntı qoxusuz, yüngül qoxulu və ya xolesteatoma olduqda olduqca pis qoxulu ola bilər. Yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası keçirildikdə, qulağa su girdikdə və ya burun tutulması artdıqda axıntının miqdarı artır. Pasientlərin böyük əksəriyyətində eşitmə zəifliyi də olur; bu, səsin ötürülməsinin qulaq pərdəsindəki deşik və ehtimal olunan sümükcük zədəsi səbəbindən pozulması ilə bağlıdır. Qulaqda dolğunluq hissi, yüngül qaşınma və arabir küy də qeyd oluna bilər.
Xroniki orta qulaq iltihabında ağrı adətən ön planda deyil; nəzərəçarpan ağrı, hərarət, başgicəllənmə, üz əzələlərində zəiflik və ya güclü baş ağrısı kimi əlamətlər ağırlaşmanın yarana biləcəyinə işarə edir və təcili müayinə tələb edir. Xolesteatoma olduqda pasientlər bəzən qulaqda təzyiq hissi, getdikcə artan eşitmə itkisi və təkrarlanan, müalicəyə davamlı axıntı təsvir edirlər. Uşaqlarda xroniki axıntı nitqin inkişafına və məktəb göstəricilərinə mənfi təsir göstərə biləcək eşitmə itkisinə səbəb ola bildiyi üçün xüsusi diqqətlə izlənilməlidir.
Səbəblər və risk amilləri
Xroniki orta qulaq iltihabının əsasında çox vaxt tam sağalmayan kəskin orta qulaq infeksiyaları, uzun müddət müalicə olunmayan orta qulaq mayesi (ekssudativ otitis media) və Östaxi borusunun funksiya pozğunluğu durur. Östaxi borusu orta qulağın havalanmasını və təzyiq balansını təmin edir; bu borunun öz funksiyasını kifayət qədər yerinə yetirə bilməməsi orta qulaqda mənfi təzyiqin yaranmasına, qulaq pərdəsinin içəri çökməsinə və zaman keçdikcə infeksiyaya meylli mühitin formalaşmasına səbəb olur.
Tez-tez yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası keçirmək, adenoidin (burun-udlaq badamcığının) böyüməsi, siqaret tüstüsünə məruz qalma, sıx mühitdə böyümə, damaq yarığı kimi anatomik fərqliliklər və allergik rinit kimi vəziyyətlər Östaxi borusunun funksiyasına mənfi təsir edərək riski artırır. Bundan əlavə, qulaq pərdəsində keçirilmiş travma və ya əməliyyatdan sonra qalan daimi deşiklər də xroniki infeksiya zəmininə çevrilə bilər. Xolesteatomanın yaranmasında isə adətən uzun müddət davam edən pərdə retraksiyası (içəri çökməsi) və ya daimi perforasiyanın kənarından dəri toxumasının orta qulağa miqrasiyası rol oynayır.
Diaqnostika prosesi
Diaqnostika pasientin anamnezi və qulaq müayinəsi ilə başlayır. Mikroskop və ya endoskop vasitəsilə aparılan otoskopik müayinədə pərdədəki deşik, axıntının xarakteri, orta qulağın selikli qişasının vəziyyəti və varsa xolesteatomaya aid dəri qalıqları qiymətləndirilir. Axıntı olduqda əvvəlcə qulaq təmizlənir; bu həm müayinəni asanlaşdırır, həm də lazım gəldikdə axıntıdan kultura (əkmə) götürülməsinə imkan verir.
Eşitmə itkisinin dərəcəsini və növünü müəyyən etmək üçün audiometriya (saf ton eşitmə testi) və timpanometriya aparılır. Timpanometriya orta qulaq təzyiqi və eşitmə sümükcükləri zəncirinin hərəkətliliyi haqqında məlumat verir; böyük pərdə deşiyi olduqda düz əyri alına bilər. Xolesteatoma şübhəsi olduqda və ya sümük əriməsi, daxili qulaq və ya üz siniri kanalı ilə əlaqənin qiymətləndirilməsi lazım gəldikdə gicgah sümüyünün kompüter tomoqrafiyası (KT) təyin edilir. Bu görüntüləmə cərrahi planlaşdırma baxımından da vacib məlumat verir. Nadir hallarda, daxili qulağın zədələnməsi şübhəsi olduqda əlavə vestibulyar (tarazlıq) testləri tələb oluna bilər.
Müalicə variantları
Konservativ yanaşma
Aktiv axıntı dövründə ilk məqsəd infeksiyanı nəzarət altına almaqdır. Qulağın müntəzəm və ehtiyatla təmizlənməsi, topikal antibiotikli qulaq damcıları və lazım gəldikdə ağızdan antibiotik müalicəsi axıntını azaltmağa kömək edir. Su ilə təmasdan çəkinmək, üzgüçülük zamanı qulaq tıxacından istifadə etmək və burun tutulmasına səbəb olan vəziyyətlərin (allergik rinit, adenoidin böyüməsi kimi) müalicəsi residivləri azalda bilər. Lakin konservativ müalicə qulaq pərdəsindəki daimi deşiyi bağlamır; axıntını müvəqqəti dayandırır və infeksiyanı yatırır.
Cərrahi müalicə
Daimi perforasiyanın bərpası və orta qulağın qorunması üçün standart müalicə timpanoplastika əməliyyatıdır. Bu əməliyyatda pasientin öz toxumasından (adətən qulaq seyvanının ətrafından götürülən qığırdaq və ya əzələ pərdəsi/fassiya) istifadə edilərək pərdədəki deşik bağlanır. Uyğun hallarda əməliyyat qulaq arxasından kəsik aparılmadan, tamamilə endoskopik üsulla da həyata keçirilə bilər. Eşitmə sümükcükləri zəncirində zədə aşkar edilərsə, eyni seansda və ya ikinci seansda sümükcük zəncirinin bərpası (ossikuloplastika) planlaşdırıla bilər. Xolesteatoma olduqda isə məqsəd yalnız eşitməni yaxşılaşdırmaq deyil, ilk növbədə xəstəliyi tamamilə təmizləyərək daxili qulaq, üz siniri və beyin qişaları baxımından yarana biləcək ciddi ağırlaşmaların qarşısını almaqdır; bu səbəbdən xolesteatomalı hallarda əməliyyat adətən daha geniş planlaşdırılır və bəzən təkrar baxış (second-look) əməliyyatı tələb oluna bilər.
Sağalma prosesi və nəzarət
Əməliyyatdan sonra qulaq bir neçə həftə quru saxlanılmalı, su ilə təmasdan və burnu güclü fınxırmaq kimi təzyiq dəyişikliyinə səbəb ola biləcək hərəkətlərdən çəkinilməlidir. Həkimin tövsiyə etdiyi müddət ərzində təyyarə səyahəti və ağır fiziki məşqlər də məhdudlaşdırıla bilər. Qreft toxumasının tutması adətən bir neçə həftə çəkir; bu dövrdə müntəzəm nəzarət müayinələri ilə sağalma prosesi izlənilir. Eşitmə ödem çəkildikdən və qreft tam yerləşdikdən sonra qiymətləndirilir; bir çox pasientdə eşitmədə nəzərəçarpan yaxşılaşma müşahidə olunur, lakin nəticə daxili qulağın ehtiyatından və eşitmə sümükcükləri zəncirinin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Xolesteatoma səbəbindən əməliyyat olunan pasientlərdə xəstəliyin təkrarlanma ehtimalına görə uzunmüddətli müntəzəm nəzarət vacibdir. Bəzi hallarda görüntüləmə üsulları ilə (maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi) dövri yoxlama tövsiyə oluna bilər. Qulaq axıntısının təkrarlanması, eşitmənin qəfil pisləşməsi, başgicəllənmə və ya üz əzələlərində zəiflik kimi əlamətlər yarandıqda vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir.
Əməliyyatdan sonrakı gözləntilər və həyat keyfiyyəti
Timpanoplastikadan sonra pasientlərin əksəriyyətində qulaqdan təkrarlanan axıntı problemi aradan qalxır və pasientlər artıq su ilə təmas baxımından əvvəlki qədər məhdudiyyət yaşamırlar. Bu, xüsusilə üzgüçülük edən, dəniz kənarında istirahət edən və ya müntəzəm idmanla məşğul olan pasientlər üçün gündəlik həyat keyfiyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır. Eşitmədəki yaxşılaşma əməliyyatdan əvvəl eşitmə sümükcükləri zəncirinin vəziyyətindən, orta qulağın selikli qişasının sağlamlığından və daxili qulağın ehtiyatından asılı olaraq şəxsdən şəxsə fərqlənə bilər; buna görə də əməliyyatdan əvvəl pasientlə real gözləntilərin bölüşülməsi vacibdir. Bəzi pasientlərdə bir seansda hədəflənən nəticəyə nail olmaq mümkün olmaya bilər və sümükcük zəncirinin bərpası kimi əlavə müdaxilələr ikinci seansda planlaşdırıla bilər.
Əməliyyatdan sonra nadir hallarda qreftin tam tutmaması, yenidən deşik yaranması və ya infeksiyanın residivi baş verə bilər; belə hallarda təkrar qiymətləndirmə və lazım gəldikdə ikinci cərrahi müdaxilə gündəmə gələ bilər. Buna görə də əməliyyatdan sonra tövsiyə olunan nəzarət qrafikinə əməl edilməsi sağalmanın düzgün başa çatması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Tez-tez verilən suallar
Xroniki orta qulaq iltihabı öz-özünə keçirmi? Qalıcı hal almış pərdə deşiyi öz-özünə bağlanmağa meylli deyil; infeksiya dövrləri dərmanla nəzarət altına alına bilər; deşiyin daimi bağlanması istənildikdə və klinik baxımdan uyğun olduqda cərrahi bərpa nəzərdən keçirilir.
Əməliyyatsız, yalnız damcılarla müalicə mümkündürmü? Damcılar aktiv axıntını və infeksiyanı azaltmaqda təsirlidir, lakin pərdədəki deşiyi bağlamır; deşiyin daimi bağlanması istənildikdə klinik baxımdan uyğun pasientlərdə timpanoplastika nəzərdən keçirilir.
Xolesteatoma həmişə əməliyyat tələb edirmi? Bəli, xolesteatoma irəliləyən bir xəstəlik olduğu və ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bildiyi üçün cərrahi müalicə tövsiyə olunur.
Əməliyyatdan sonra eşitmə tamamilə normala qayıdırmı? Bir çox pasientdə eşitmədə nəzərəçarpan yaxşılaşma olur, lakin nəticə eşitmə sümükcükləri zəncirinin vəziyyətindən və daxili qulağın funksiyasından asılı olaraq şəxsdən şəxsə dəyişir.
Uşaqlarda xroniki orta qulaq iltihabı eşitmənin inkişafına təsir edirmi? Müalicə olunmayan xroniki eşitmə itkisi nitq və dil inkişafına mənfi təsir göstərə bildiyi üçün uşaqlarda erkən müayinə və müalicə vacibdir.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.