Tərif və rastgəlmə tezliyi
Orta qulaq iltihabı (otitis media, otit) qulaq pərdəsinin arxasında yerləşən, eşitmə sümükcüklərini özündə saxlayan hava ilə dolu boşluğun iltihablanmasıdır. Bu nahiyə Yevstaxi borusu vasitəsilə burun-udlaq nahiyəsi ilə əlaqəlidir və iltihab adətən yuxarı tənəffüs yolları infeksiyasından sonra mikrobların Yevstaxi borusu yolu ilə orta qulağa çatması nəticəsində yaranır. Orta qulaq iltihabı ən çox 6 aylıqdan 3 yaşa qədər uşaqlarda rast gəlinir və bu yaş qrupunda pediatrik müraciətlərin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Uşaqlarda bu qədər tez-tez rast gəlinməsinin əsas səbəbi Yevstaxi borusunun böyüklərlə müqayisədə daha qısa, daha üfüqi və daha az funksional olmasıdır; bu anatomik xüsusiyyət mikrobların orta qulağa keçməsini asanlaşdırır. Bundan əlavə, böyümüş adenoid Yevstaxi borusunun mənfəzini tutaraq infeksiya üçün zəmin yarada bilər.
Otitis media klinik gedişinə görə müxtəlif cür adlandırılır: kəskin otitis media qəfil başlayan ağrı və qızdırma ilə keçən qısamüddətli infeksiya mənzərəsini; ekssudativ (seroz) otit, yəni efuziyalı otitis media, kəskin əlamətlər olmadan orta qulaqda maye yığılmasını; xroniki irinli (supurativ) otitis media isə qulaq pərdəsində daimi deşiklə birlikdə təkrarlanan axıntını ifadə edir. Uşaqların böyük əksəriyyəti məktəb yaşına çatmazdan əvvəl ən azı bir dəfə kəskin otitis media keçirir; buna görə də xəstəlik uşaqlıq dövrünün ən çox rast gəlinən infeksiya mənzərələrindən biri hesab olunur. Böyüklərdə rastgəlmə tezliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağıdır.
Əlamətlər
Kəskin orta qulaq iltihabı qulaq ağrısı, qızdırma və narahatlıqla, xüsusilə soyuqdəymə dövründə ortaya çıxır. Danışa bilməyən körpələrdə və kiçik uşaqlarda qulağını çəkişdirmə, ağlama, qidalanma çətinliyi və yuxusuzluq diqqəti cəlb edən əlamətlər ola bilər. Orta qulaqda yığılan irin qulaq pərdəsinə təzyiq göstərərək pərdənin deşilməsinə səbəb ola bilər; bu halda ağrının qəfil azalması və ardınca qulaqdan axıntı müşahidə olunur; pərdənin deşilməsi adətən öz-özünə sağalır. Ağrı və qızdırma olmadan, səssizcə inkişaf edən maye yığılması (ekssudativ otit) isə fərqli mənzərə yaradır; bu halda ən nəzərəçarpan əlamət eşitmə itkisidir və adətən televizorun səsini artırma, çağırıldıqda reaksiya verməmə, məktəb uğurunun azalması və ya uşaqlarda nitq inkişafında gecikmə şəklində fərq edilir.
Səbəblər və risk faktorları
Orta qulaq iltihabının ən çox rast gəlinən səbəbi yuxarı tənəffüs yolları infeksiyalarına səbəb olan virus və bakteriyaların Yevstaxi borusu yolu ilə orta qulağa çatmasıdır. Uşaq bağçasına və ya izdihamlı mühitlərə getmə, siqaret tüstüsünə məruz qalma, əmzik istifadəsi, arxası üstə uzanmış vəziyyətdə şüşə ilə qidalandırma, mövsümi allergik rinit və böyümüş adenoid (adenoid hipertrofiyası) əsas risk faktorları sırasındadır. Ailədə orta qulaq iltihabı anamnezinin olması, damaq yarığı kimi anatomik anomaliyalar və immun sistemini zəiflədən vəziyyətlər də təkrarlanan infeksiya riskini artırır. Böyüklərdə isə orta qulaq iltihabı daha az rast gəlinir və adətən sinusit, allergik rinit və ya Yevstaxi borusunun funksiyasını pozan burun-boğaz patologiyaları ilə əlaqəlidir.
Payız və qış aylarında yuxarı tənəffüs yolları infeksiyalarının artmasına paralel olaraq orta qulaq iltihabı halları da artır. Ana südü ilə qidalandırmanın körpələrdə immun sistemini dəstəkləyərək orta qulaq iltihabı riskini azaltdığı məlumdur. Oğlan uşaqlarında qız uşaqlarına nisbətən bir qədər daha tez-tez rast gəlindiyi bildirilmişdir. Daun sindromu və damaq yarığı kimi kraniofasial anomaliyası olan uşaqlarda Yevstaxi borusunun funksiyası daha da pozulmuş olduğundan bu qrupda təkrarlanan orta qulaq iltihabı riski nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir və bu pasientlər daha yaxından izlənilməlidir.
Diaqnoz prosesi
Diaqnoz anamnez və otoskopik müayinə ilə qoyulur. Kəskin infeksiyada qulaq pərdəsi qızarmış, qabarmış və hərəkətliliyi azalmış görünür; pərdə deşilibsə, axıntı birbaşa görünə bilər. Maye yığılmasında isə pərdə tutqun, hərəkətsiz görünür və onun arxasında hava-maye səviyyəsi seçilə bilər. Timpanometriya orta qulaqda mayenin olub-olmamasını və qulaq pərdəsinin hərəkətliliyini obyektiv qiymətləndirməkdə köməkçi üsuldur. Eşitmə itkisindən şübhələnilən hallarda, xüsusilə maye yığılması üç aydan uzun sürdükdə, audiometrik qiymətləndirmə aparılaraq eşitmə səviyyəsi sənədləşdirilir. Təkrarlanan infeksiyası olan uşaqlarda adenoidin ölçüsünün endoskopik qiymətləndirilməsi də diaqnoz və müalicənin planlaşdırılmasına töhfə verir.
Dəqiq diaqnoz üçün pnevmatik otoskopiya, yəni qulaq pərdəsinə yüngül hava təzyiqi tətbiq edərək onun hərəkətinin müşahidə edilməsi, qızıl standart üsullardan biridir; hərəkəti azalmış və ya itmiş pərdə orta qulaqda maye olduğunu düşündürür. Differensial diaqnozda xarici qulaq keçəcəyinin infeksiyası, qulaq pərdəsinin travması və nadir hallarda xolesteatoma (qulaq pərdəsinin arxasında anormal dəri yığılması) kimi vəziyyətlər nəzərə alınmalıdır. Kiçik körpələrdə müayinənin çətin ola biləcəyi hallarda valideynlərin müşahidələri (qulağı çəkişdirmə, narahatlıq, yuxu pozğunluğu) diaqnoz prosesinə mühüm töhfə verir.
Müalicə seçimləri
Konservativ müalicə
Müalicə yanaşması pasientin yaşına və əlamətlərin şiddətinə görə dəyişir. Ağrıya nəzarət müalicənin təməl daşıdır və uyğun ağrıkəsicilərlə təmin edilir. Antibiotik müalicəsi pasientin yaşı, qızdırmanın dərəcəsi, əlamətlərin şiddəti və müddəti nəzərə alınaraq lazım olduqda başlanır; yüngül əlamətləri olan, iki yaşdan böyük bəzi uşaqlarda yaxından izləmə ilə bir neçə gün gözləmək (müşahidə yanaşması) də uyğun ola bilər. Ekssudativ otitdə maye çox vaxt bir neçə həftədən bir neçə aya qədər öz-özünə geriləyir; bu müddətdə müntəzəm fasilələrlə nəzarət müayinəsi aparılır. Burun açıcı spreylər və allergik rinit varsa uyğun allergiya müalicəsi Yevstaxi borusunun funksiyasını dəstəkləyərək sağalmaya kömək edə bilər.
Cərrahi müalicə
Maye yığılmasının üç aydan uzun sürməsi, ikitərəfli olub eşitməyə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir etməsi və ya tez-tez təkrarlanan kəskin infeksiyalar (məsələn, altı ayda üç və ya bir ildə dörd və daha çox tutma) halında cərrahi seçimlər nəzərdən keçirilir. Bu halda ən çox tətbiq olunan üsul qulaq pərdəsinə kiçik boru (ventilyasiya borusu) yerləşdirilərək orta qulaqdakı mayenin drenaj edilməsi və havalanmanın təmin olunmasıdır. Böyümüş adenoidin Yevstaxi borusunun mənfəzini tutduğu və təkrarlanan infeksiyalara səbəb olduğu düşünülən uşaqlarda boru qoyulmasına əlavə olaraq adenoid əməliyyatı (adenoidektomiya) tövsiyə oluna bilər. Bu cərrahi qərarlar pasientin yaşı, tutmaların tezliyi və eşitmə vəziyyəti birlikdə qiymətləndirilərək verilir.
Sağalma və nəzarət
Kəskin orta qulaq iltihabı uyğun müalicə ilə adətən bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşır; lakin orta qulaqdakı maye əlamətlər keçdikdən sonra da həftələrlə qala bilər. Buna görə də müalicədən sonra nəzarət müayinəsi mayenin tam geriləyib-geriləmədiyini və eşitmənin normala qayıdıb-qayıtmadığını qiymətləndirmək baxımından vacibdir. Boru qoyulmuş uşaqlarda müntəzəm fasilələrlə qulaq müayinəsi aparılması, borunun funksiyasını davam etdirib-etdirmədiyinin izlənilməsi lazımdır. Təkrarlanan infeksiyası olan uşaqlarda uşaq bağçası mühitinin, siqaret tüstüsünə məruz qalmanın və əmzik istifadəsinin nəzərdən keçirilməsi residivlərin tezliyini azaltmağa kömək edə bilər.
Ventilyasiya borusu olan uşaqlarda qulağa su girməməsi ilə bağlı ümumiyyətlə ciddi məhdudiyyət tələb olunmur, lakin sabunlu su və ya çirkli hovuz-göl suyu ilə təmasda qoruyucu qulaq tıxacından istifadə tövsiyə edilə bilər. Borular adətən altı aydan iki ilə qədər müddətdə öz-özünə düşərək qulaq pərdəsindəki deşiyin bağlanmasına imkan verir; bu proses müntəzəm nəzarət müayinələri ilə izlənilir. Nitq və dil inkişafında gecikmə şübhəsi olan uşaqlarda eşitmə qiymətləndirməsi ilə yanaşı, lazım gəldikdə nitq-dil terapiyasına yönləndirmə uzunmüddətli inkişaf baxımından faydalı ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
Uçuş orta qulaq iltihabını tətikləyirmi? Uçuş zamanı təzyiq dəyişikliyi, xüsusilə yuxarı tənəffüs yolları infeksiyası keçirən şəxslərdə Yevstaxi borusunun funksiyasına mənfi təsir edərək müvəqqəti təzyiq disbalansına səbəb ola bilər; lakin bu vəziyyət kəskin infeksiyadan fərqlidir və adətən qısa müddətdə öz-özünə düzəlir.
Uşağımın qulaq pərdəsi deşildi, bu təhlükəlidirmi? Kəskin infeksiya ilə bağlı pərdə deşilmələri adətən öz-özünə sağalır və çox vaxt ağrının azalmasına səbəb olur; buna baxmayaraq sağalma prosesi həkim nəzarəti ilə izlənilməlidir.
Hər orta qulaq iltihabında antibiotik lazımdırmı? Xeyr, pasientin yaşına və əlamətlərin şiddətinə görə bəzi hallarda yaxından izləmə ilə gözləmə yanaşması da uyğun ola bilər; qərarı həkim verir.
Maye yığılmasını fərq etmək niyə çətindir? Ağrı və qızdırma olmadan səssizcə inkişaf etdiyi üçün çox vaxt eşitmənin azalması ilə bağlı televizorun səsini artırma və ya çağırıldıqda reaksiya verməmə kimi dolayı əlamətlərlə fərq edilir.
Qulağa boru qoyulması nəyə yarayır? Boru orta qulaqdakı mayenin drenajını və nahiyənin havalanmasını təmin edərək eşitməni düzəldir və təkrarlanan infeksiyaların tezliyini azaldır.
Adenoid əməliyyatı hər uşağa tövsiyə olunurmu? Xeyr, yalnız böyümüş adenoidin Yevstaxi borusunun funksiyasını pozduğu və təkrarlanan infeksiyalara səbəb olduğu düşünülən seçilmiş hallarda tövsiyə olunur.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.