Tərif və rastgəlmə tezliyi
Ventilyasiya borusu (şunt, qulaq borusu) qulaq pərdəsinə yerləşdirilən, millimetr ölçüsündə kiçik borucuqdur; orta qulağın havalanmasını təmin edərək funksiyası zəifləmiş Yevstaxi borusunun vəzifəsini müvəqqəti olaraq öz üzərinə götürür. Qulağa ventilyasiya borusu qoyulması, xüsusilə uşaqlıq dövründə ən çox aparılan qulaq-burun-boğaz cərrahi müdaxilələrindən biridir; bunun əsas səbəbi uşaqlarda Yevstaxi borusunun böyüklərlə müqayisədə daha qısa, daha üfüqi yerləşən və daha asan tutula bilən quruluşda olmasıdır. Böyüklərdə də Yevstaxi borusu disfunksiyası ilə bağlı şikayətlər səbəbindən boru qoyulması lazım ola bilər.
Ən çox rast gəlinən səbəb orta qulaqda üç aydan uzun davam edən və eşitməyə təsir edən maye yığılmasıdır (ekssudativ otit, efuziyalı otitis media). Bundan əlavə, tez-tez təkrarlanan kəskin orta qulaq infeksiyaları, qulaq pərdəsinin nəzərəçarpan dərəcədə içəri çökməsi (retraksiya) və böyüklərdə xroniki Yevstaxi borusu disfunksiyası da boru qoyulması üçün qiymətləndirilən hallar sırasındadır.
Əlamətlər və hansı hallarda nəzərdən keçirilir
Orta qulaqda maye yığılan uşaqlarda adətən nəzərəçarpan ağrı olmur; bunun əvəzinə eşitmənin azalması, televizorun və ya danışıq səsinin yüksəldilməsi istəyi, diqqətin dağınıqlığı, tarazlıq problemləri və ya nitq inkişafında gecikmə diqqəti cəlb edə bilər. Tez-tez təkrarlanan orta qulaq infeksiyası keçirən uşaqlarda isə təkrarlanan qızdırma, qulaq ağrısı və axıntı epizodları anamnezi olur. Böyüklərdə Yevstaxi borusu disfunksiyası qulaqda dolğunluq hissi, öz səsini fərqli eşitmə, təzyiq dəyişikliklərində (uçuş, dalğıclıq) qulaqda ağrı və vaxtaşırı eşitmənin dəyişkənliyi şəklində özünü göstərə bilər.
Bu şikayətlər üç aydan uzun sürdükdə, təkrarlanan tutmalar şəklində davam etdikdə və ya eşitmə itkisinə, nitq inkişafında gecikməyə səbəb olduqda ventilyasiya borusu qoyulması müalicə seçimi kimi gündəmə gəlir.
Səbəblər və risk faktorları
Orta qulaqda maye yığılmasının və təkrarlanan infeksiyaların əsasında böyük ölçüdə Yevstaxi borusu disfunksiyası dayanır. Uşaqlarda adenoidin (burun-udlaq badamcığının) böyüməsi, uşaq bağçasında və ya izdihamlı mühitdə olmaq, siqaret tüstüsünə məruz qalmaq, tez-tez yuxarı tənəffüs yolları infeksiyası keçirmək, damaq yarığı kimi anatomik fərqliliklər və ailədə xroniki qulaq problemlərinin olması riski artıran amillər sırasındadır. Böyüklərdə allergik rinit, xroniki sinusit, adenoid qalığı, burun daxilindəki struktur pozuntular və nadir hallarda burun-udlaq kütlələri Yevstaxi borusunun funksiyasını poza bilər; böyüklərdə birtərəfli və inadkar Yevstaxi disfunksiyası zamanı bu cür struktur səbəblərin istisna edilməsi xüsusilə vacibdir.
Diaqnoz prosesi
Diaqnoz prosesi ətraflı anamnezin toplanması və mikroskop və ya endoskopla aparılan qulaq müayinəsi ilə başlayır. Qulaq pərdəsinin rəngi, hərəkətliliyi və varsa maye səviyyəsi qiymətləndirilir. Timpanometriya orta qulaqda mayenin olub-olmamasını və pərdənin hərəkətliliyini obyektiv şəkildə göstərən mühüm testdir; düz əyri adətən orta qulaqda maye olduğuna işarə edir. Audiometriya ilə eşitmə itkisinin dərəcəsi müəyyən edilir; kiçik uşaqlarda yaşa uyğun oyun əsaslı və ya davranış əsaslı eşitmə testlərindən istifadə oluna bilər.
Böyüklərdə və ya birtərəfli, təkrarlanan maye yığılması olan hallarda əsasda duran struktur səbəbi istisna etmək məqsədilə burun-udlağın müayinəsi (nazofaringoskopiya) və lazım gəldikdə görüntüləmə üsulları qiymətləndirməyə əlavə edilir. Adenoid böyüməsindən şübhələnilən uşaqlarda da oxşar qiymətləndirmə aparıla bilər.
Müalicə seçimləri
Konservativ yanaşma
Orta qulaqda maye yığılması hallarının çoxu, xüsusilə ilk üç ay ərzində, öz-özünə geriləyə bilər; buna görə də eşitmə itkisi yüngüldürsə və başqa risk faktoru yoxdursa, müəyyən müddət müşahidə uyğun yanaşmadır. Allergik rinit və ya burun tutulmasına yönəlmiş müalicələr, Yevstaxi borusu məşqləri və yuxarı tənəffüs yolları infeksiyalarından qorunma tövsiyələri bu dövrdə faydalı ola bilər. Lakin maye yığılması üç aydan artıq davam etdikdə, eşitmə itkisi nəzərəçarpan hala gəldikdə və ya təkrarlanan infeksiya tutmaları davam etdikdə cərrahi seçim nəzərdən keçirilir.
Cərrahi müalicə
Ventilyasiya borusu qoyulması uşaqlarda adətən ümumi anesteziya altında, böyüklərdə isə çox vaxt yerli anesteziya ilə, əməliyyat otağında və ya prosedur otağında aparılır. Mikroskop nəzarəti altında qulaq pərdəsində kiçik kəsik (miringotomiya) açılır, yığılmış maye sorularaq təmizlənir və bu kəsiyə boru yerləşdirilir. Prosedur hər qulaq üçün bir neçə dəqiqə çəkir, xaricdən kəsik və ya tikiş tələb etmir. Lazım bilinən hallarda, xüsusilə tez-tez təkrarlanan infeksiyası olan uşaqlarda, eyni seansda adenoid əməliyyatı (adenoidektomiya) da birlikdə planlaşdırıla bilər.
Sağalma prosesi və nəzarət
Prosedurdan sonra eşitmədə nəzərəçarpan və adətən dərhal hiss olunan yaxşılaşma olur. Boru qulaqda olduğu müddətdə sabunlu və ya çirkli suyun qulağa girməməsi tövsiyə olunur; təmiz su ilə qısa müddətli təmas əksər hallarda problem yaratmır, lakin hovuz və ya dəniz kimi mühitlərdə qulaq tıxacından istifadə tövsiyə edilə bilər. Standart borular adətən altı-on iki ay ərzində, qulaq pərdəsinin özünü yeniləməsi ilə birlikdə öz-özünə xaricə atılır və pərdə çox vaxt iz qalmadan bağlanır.
Boru qoyulan pasientlər borunun vəziyyətini, funksiyasını və qulaq pərdəsinin durumunu qiymətləndirmək məqsədilə müntəzəm fasilələrlə nəzarət müayinəsinə çağırılır. Borunun erkən düşməsi, yenidən tutulması, qulaqdan axıntı gəlməsi və ya boru düşdükdən sonra şikayətlərin təkrarlanması halında yenidən qiymətləndirmə aparılması lazım ola bilər. Nadir hallarda boru nahiyəsində kiçik daimi deşik qala bilər; bu vəziyyət ayrıca bərpa tələb edə bilər.
Ailələrin və böyük yaşlı pasientlərin bilməli olduqları
Qulağına boru qoyulan uşaqların valideynlərinin ən çox maraqlandığı mövzulardan biri eşitmənin nə vaxt düzələcəyidir. Əksər hallarda orta qulaqdakı maye boşaldıldıqdan sonra eşitmə prosedurdan dərhal sonra nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşır; bu, həm uşağın nitq və dil inkişafına, həm də məktəb uğuruna müsbət təsir göstərir. Təkrarlanan orta qulaq infeksiyası keçmişi olan uşaqlarda boru qoyulduqdan sonra qızdırmalı infeksiya tutmaları və buna bağlı məktəbə getməmə halları da adətən nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır.
Böyük yaşlı pasientlərdə isə ventilyasiya borusu xüsusilə uçuş, dalğıclıq kimi təzyiq dəyişikliyinə məruz qalınan fəaliyyətlərlə tez-tez məşğul olan və ya xroniki Yevstaxi borusu disfunksiyası səbəbindən gündəlik həyat keyfiyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşən şəxslərdə üstünlük verilən seçimdir. Borunun təsiri daimi olmadığı üçün əsasda duran səbəb (məsələn, allergik rinit və ya burun daxilində struktur pozuntu) ayrıca qiymətləndirilməli və mümkünsə müalicə edilməlidir; əks halda boru düşdükdən sonra şikayətlərin təkrarlanma ehtimalı arta bilər. Bəzi pasientlərdə şikayətlər boru düşdükdən sonra da davam edərsə, uzunmüddətli boru seçimləri və ya əsasda duran səbəbə yönəlmiş əlavə müdaxilələr nəzərdən keçirilə bilər.
Əməliyyatdan sonra uzunmüddətli gözləntilər
Qulağına boru qoyulan uşaqların böyük əksəriyyətində boru düşdükdən sonra qulaq pərdəsi problemsiz sağalır və orta qulağın funksiyası normala qayıdır. Lakin bəzi uşaqlarda Yevstaxi borusunun yetkinləşməsi tamamlanmadan şikayətlər təkrarlana bilər; bu halda ikinci dəfə boru qoyulması lazım ola bilər. Yaş artdıqca Yevstaxi borusunun anatomiyası böyüklərdəki quruluşa yaxınlaşdığı üçün təkrar boru ehtiyacı adətən azalır. Ailələrin uşaqlarının eşitmə və nitq inkişafını müntəzəm fasilələrlə izləməsi mümkün residivin erkən aşkarlanması baxımından vacibdir. Məktəb yaşlı uşaqlarda müəllimlərin də eşitmə ilə bağlı müşahidələrini ailə ilə bölüşməsi borunun effektivliyinin qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər.
Kimlər müayinədən keçməlidir
Təxminən üç aydan uzun müddətdir eşitmə itkisi, diqqət problemləri və ya təkrarlanan infeksiya tutmaları olan uşaqların qulaq-burun-boğaz mütəxəssisi tərəfindən müayinə olunması tövsiyə edilir. Nitq və dil inkişafında gözləniləndən geri qalma, məktəbdə müəllimin fərq etdiyi diqqət və ya eşitmə ilə bağlı müşahidələr də müayinə üçün mühüm işarələrdir. Böyüklərdə isə uçuş, dalğıclıq və ya yüksəklikdə işləmək kimi tez-tez təzyiq dəyişikliyinə məruz qalınan hallarda təkrarlanan qulaq ağrısı və dolğunluq hissi keçirən şəxslərin də müayinə olunması məqsədəuyğundur.
Tez-tez verilən suallar
Qulağa boru qoyulması ağrılı prosedurdurmu? Prosedur çox qısa çəkdiyi və anesteziya altında aparıldığı üçün ağrı gözlənilmir; sonrasında yüngül narahatlıq hissi ola bilər.
Boru qoyulduqdan sonra üzmək olarmı? Adətən təmiz su ilə qısa təmas problem yaratmır, lakin sabunlu və ya çirkli suyun qulağa girməsindən çəkinmək, lazım gəldikdə qulaq tıxacından istifadə etmək lazımdır.
Boru nə vaxt düşür, çıxarılması lazımdırmı? Standart borular adətən altı-on iki ay ərzində öz-özünə düşür; əksər hallarda ayrıca çıxarma proseduruna ehtiyac qalmır.
Hər maye yığılmasında boru qoymaq lazımdırmı? Xeyr; qısamüddətli və yüngül maye yığılmaları çox vaxt öz-özünə düzəlir. Boru uzunmüddətli, eşitməyə təsir edən və ya təkrarlanan hallarda tövsiyə olunur.
Böyüklərdə də qulağa boru qoyulurmu? Bəli, Yevstaxi borusu disfunksiyası ilə bağlı inadkar şikayətləri olan böyüklərdə də boru qoyulması müalicə seçimidir.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.