Sinusit nədir və nə dərəcədə geniş yayılıb?
Sinusit üz sümüklərinin içində yerləşən və burun boşluğu ilə dar kanallar vasitəsilə əlaqəli hava boşluqları olan sinusların daxili səthini örtən selikli qişanın iltihabıdır. Sağlam sinusun havalanması və içindəki ifrazatın buruna axa bilməsi üçün bu birləşdirici kanalların açıq qalması lazımdır. Kanallar hər hansı səbəbdən daraldıqda və ya tutulduqda ifrazat sinusun içində yığılır, təzyiq artır və bu mühit bakteriya və ya virusların çoxala biləcəyi əlverişli zəminə çevrilir. Cəmiyyətdə çox tez-tez rast gəlinən sinusit böyüklərin əhəmiyyətli bir hissəsində həyatlarının müəyyən dövründə baş verir və qulaq-burun-boğaz poliklinikalarına müraciət səbəbləri arasında ön sıralarda yer alır.
Sinusit davam etmə müddətinə görə təsnif edilir. Əlamətləri dörd həftədən az davam edən hal kəskin sinusit, dörd həftədən on iki həftəyədək davam edən hal yarımkəskin sinusit, on iki həftədən uzun davam edən və təkrarlanan hal isə xroniki sinusit adlanır. İl ərzində dörd və ya daha çox kəskin tutma baş verərsə, təkrarlanan kəskin sinusitdən danışılır. Bu ayrım vacibdir, çünki hər qrupun müalicə yanaşması və altda yatan səbəbləri fərqli ola bilər.
Əlamətləri hansılardır?
Sinusitin ən xarakterik əlamətləri üzdə dolğunluq və təzyiq hissi, burun tutulması, tünd rəngli və ya qatı burun axıntısı, udlağın arxasına axan selik və qoxu hissinin zəifləməsidir. Baş önə əyildikdə güclənən üz ağrısı, xüsusilə alın, göz ətrafı, yanaqlar və ya yuxarı dişlər nahiyəsində hiss edilən təzyiq də tez-tez rast gəlinən şikayətlərdəndir. Kəskin sinusit əksər hallarda soyuqdəymədən sonra başlayır; ilk günlərdə virus mənşəli yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası kimi başlayan vəziyyət beş-yeddi gündən sonra pisləşərsə və ya on gündən sonra hələ də yaxşılaşmırsa, bakterial sinusitdən şübhələnilir.
Xroniki sinusitdə əlamətlər adətən kəskin tutmaya nisbətən daha yüngül olur, lakin daim davam edir; pasientlər uzun müddətdir davam edən burun tutulmasından, udlağa axan selikdən, yorğunluqdan və diqqəti cəmləməkdə çətinlikdən şikayət edə bilər. Xroniki formada qızdırma nadirdir və daha çox kəskin alovlanmalar zamanı müşahidə olunur. Bəzi pasientlərdə qoxu itkisi ön planda ola bilər; bu vəziyyətə xüsusilə burun polipləri müşayiət etdikdə daha tez-tez rast gəlinir.
Səbəblər və risk amilləri
Sinusitin altında yatan ən çox rast gəlinən səbəb sinus ostiumlarının (drenaj dəliklərinin) tutulmasıdır. Bu tutulmaya səbəb ola biləcək struktur və funksional səbəblər arasında septum deviasiyası (burun çəpərinin əyriliyi), konka hipertrofiyası (burun konkalarının böyüməsi), burun polipləri, allergik rinit və uşaqlarda adenoid böyüməsi sayıla bilər. Bu struktur problemlər sinusların təbii drenaj yollarını daraldaraq ifrazatın yığılmasına və infeksiyaya zəmin yaradır.
Allergik rinit selikli qişada xroniki ödemə və ifrazatın artmasına səbəb olaraq sinusit riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır; buna görə də təkrarlanan sinusit tutmalarında altda yatan allergik zəmin mütləq araşdırılmalıdır. Siqaret tüstüsünə məruz qalma, hava çirklənməsi, quru və kondisionerli mühitlərdə uzun müddət qalmaq, üzgüçülük və dalğıclıq kimi buruna su keçməsinə səbəb olan fəaliyyətlər, diş kökü infeksiyaları (xüsusilə yuxarı azı dişləri) və immun sistemini zəiflədən vəziyyətlər də sinusitin inkişafını asanlaşdıran digər amillərdir. Kistoz fibroz və birincili silyar diskineziya kimi nadir hallarda isə mukosiliar təmizlənmə mexanizmi pozulduğu üçün təkrarlanan və müalicəyə davamlı sinusitlər müşahidə oluna bilər.
Diaqnostika necə aparılır?
Sinusitin diaqnozu böyük ölçüdə pasientin danışdığı şikayətlərə və müayinə nəticələrinə əsaslanır. Ətraflı anamnez toplandıqdan sonra ön və arxa rinoskopiya ilə burun boşluğu qiymətləndirilir; lakin ən dəyərli məlumat adətən burun endoskopiyası ilə əldə edilir. Nazik, işıqlı endoskop vasitəsilə burun boşluğu və sinus dəlikləri yaxından müayinə olunur; iltihablı ifrazat, poliplərin olması, konkaların böyüməsi və ya septum deviasiyası bu müayinə zamanı aydın görünə bilər.
Sadə və təkrarlanmayan kəskin sinusit hallarında görüntüləmə adətən lazım olmur; diaqnoz klinik əlamətlərə əsasən qoyulur. Bunun əksinə, xroniki sinusitdən şübhələnilən, müalicəyə cavab verməyən və ya cərrahiyyə planlaşdırılan hallarda burunətrafı sinusların kompüter tomoqrafiyası (KT) qızıl standart görüntüləmə üsuludur. Bu müayinə sinusların anatomiyasını, tutulmanın yerini və xəstəliyin yayılma dərəcəsini ətraflı şəkildə göstərir. Allergik zəmindən şübhələnildikdə allergiya testləri, təkrarlanan və ya davamlı hallarda isə kultura götürülərək uyğun antibiotik seçilə bilər.
Differensial diaqnostika baxımından üz ağrısına səbəb ola bilən diş kökü mənşəli infeksiyalar, gərginlik tipli baş ağrısı və miqren kimi vəziyyətlər də nəzərə alınmalıdır, çünki bu hallar bəzən sinusitlə qarışdırıla bilər. Düzgün diaqnoz lazımsız antibiotik istifadəsinin qarşısını almaq və müalicə planını dəqiq qurmaq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Müalicə variantları
Konservativ (cərrahi olmayan) müalicə
Kəskin sinusitin müalicəsində ilk addım dəstəkləyici müalicədir: bol maye qəbulu, izotonik və ya hipertonik duzlu su (salin) ilə burun yuyulması və lazım olduqda qısamüddətli dekonjestant (damardaraldıcı) spreylər əlamətləri yüngülləşdirməyə kömək edir. Bakterial infeksiyadan şübhələnilən, əlamətləri on gündən uzun davam edən və ya pisləşən hallarda antibiotik müalicəsinə başlanılır; seçim adətən amoksisillin əsaslı preparatlarla aparılır.
Xroniki sinusitin müalicəsinin əsasını uzunmüddətli burundaxili kortikosteroid spreyləri və müntəzəm duzlu su ilə yuma (irriqasiya) təşkil edir; bu müalicələr selikli qişanın iltihabını azaldaraq drenajı asanlaşdırır. Müşayiət edən allergik rinit varsa, müalicəyə antihistaminlər və allergenə nəzarət əlavə olunur. Xroniki sinusitdə müalicə müddəti adətən həftələrdən aylara qədər dəyişir və cavab müntəzəm fasilələrlə qiymətləndirilir.
Cərrahi müalicə
Uyğun dərman müalicəsinə baxmayaraq əlamətləri davam edən xroniki sinusit hallarında, burun polipləri olduqda və ya septum deviasiyası, ağır konka hipertrofiyası kimi struktur tutulma səbəblərində endoskopik sinus cərrahiyyəsi gündəmə gəlir. Bu əməliyyat burun boşluğundan, kamera və nazik cərrahi alətlər vasitəsilə aparılır; xaricdən heç bir kəsik tələb etmir. Məqsəd sinusların təbii drenaj dəliklərini genişləndirərək havalanmanı və ifrazatın axınını qalıcı şəkildə bərpa etməkdir. Lazım olan hallarda eyni seansda septoplastika və ya konkaların kiçildilməsi əməliyyatları da aparıla bilər.
Sinus əməliyyatının mümkün riskləri
Endoskopik sinus cərrahiyyəsi burun daxilindən, xaricdən kəsik edilmədən aparılır və adətən təhlükəsiz əməliyyatdır. Hər cərrahi müdaxilədə olduğu kimi, bəzi risklər mövcuddur.
Tez-tez rast gəlinən və adətən keçici problemlər: İlk günlərdə yüngül qanlı axıntı, burun tutulması və qabıqlanma gözlənilən hallardır. Burun daxilində bitişmələr (sinexiya) yarana bilər; nəzarət müayinələrində təmizlənməklə qarşısı alınır və ya aradan qaldırılır. Nadir hallarda əməliyyatdan sonra infeksiya və ya tampon tələb edən qanaxma ola bilər.
İybilmə və xəstəliyin təkrarlanması: İybilmə adətən sağalma ilə birlikdə yaxşılaşır, nadir hallarda azala bilər. Xüsusilə polipli xroniki sinusitdə xəstəlik zamanla təkrarlana bilər; buna görə əməliyyatdan sonra da müntəzəm nəzarət və burun daxili baxım vacibdir.
Nadir, lakin ciddi risklər: Sinuslar göz və kəllə əsası ilə qonşu olduğundan, çox nadir hallarda göz ətrafında göyərmə və ya şişkinlik, göz yaşı kanalının zədələnməsinə bağlı göz yaşarması, daha da nadir hallarda görmə və ya göz hərəkətlərində problem, yaxud beyin-onurğa beyni mayesinin (likvorun) axması müşahidə oluna bilər. Bu fəsadların əksəriyyəti erkən aşkar edildikdə müalicə oluna bilər.
Əməliyyatdan sonra burnunuzdan dayanmayan qanaxma, göz ətrafında artan şişkinlik, görmədə dəyişiklik, burnunuzdan su kimi şəffaf axıntı və ya şiddətli baş ağrısı olarsa, gecikmədən bizimlə əlaqə saxlayın.
Sinusitin fəsadları
Sinusit əksər hallarda fəsadsız sağalır; fəsadlar nadirdir və adətən müalicə olunmayan və ya gec qiymətləndirilən kəskin sinusitdə rast gəlinir. Sinuslar göz və beyin qişaları ilə qonşu olduğundan, iltihab nadir hallarda bu nahiyələrə yayıla bilər.
Göz ətrafı (orbital) fəsadlar: Ən çox rast gəlinən fəsad qrupudur, xüsusilə uşaqlarda. Göz qapağında şişkinlik və qızartı, gözü hərəkət etdirərkən ağrı, ikili görmə və ya görmənin zəifləməsi ilə özünü göstərir. Göz qapağı ilə məhdudlaşan iltihabdan göz yuvası daxilində absesin yaranmasına qədər uzana bilər.
Kəllədaxili fəsadlar: Çox nadirdir. Meningit, beyin qişaları arasında və ya beyində abses inkişaf edə bilər. Şiddətli baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, yüksək qızdırma, şüurun dəyişməsi və ya qıcolma xəbərdarlıq əlamətləridir.
Sümük fəsadları: Alın sinusunun iltihabı nadir hallarda alın sümüyünə yayılaraq alında yumşaq şişkinliyə səbəb ola bilər.
Xroniki sinusitlə bağlı problemlər: Uzunmüddətli tutulma sinus daxilində maye ilə dolu kisənin (mukosele) yaranmasına səbəb ola bilər; astması olan pasientlərdə xəstəliyin nəzarətini çətinləşdirə bilər.
Bu hallar adətən xəstəxanada müalicə tələb edir: venadaxili dərman müalicəsi, görüntüləmə və lazım gələrsə cərrahi drenaj aparılır. Göz ətrafında şişkinlik, görmədə dəyişiklik, şiddətli baş ağrısı və ya şüur bulanıqlığı hiss edərsinizsə, gecikmədən müayinə olunmalısınız.
Sağalma dövrü və nəzarət
Kəskin sinusit əksər pasientlərdə bir-iki həftə ərzində tamamilə keçir. Xroniki sinusitdə sağalma daha tədricən baş verir; dərman müalicəsinə cavab adətən bir neçə həftə ərzində qiymətləndirilir və lazım olduqda müalicə müddəti uzadılır. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə burun boşluğunda bir neçə həftə davam edən yüngül qabıqlanma, ifrazat və müvəqqəti tutulma gözlənilən hallardır; bu dövrdə müntəzəm duzlu su ilə yuma sağalmanı sürətləndirir. Əməliyyat nahiyəsinin sağlam sağalmasını dəstəkləmək məqsədilə ilk həftələrdə həkim nəzarəti altında endoskopik təmizləmə seansları tövsiyə olunur.
Xroniki sinusitə meyilli pasientlərdə altda yatan allergik rinitin və ya struktur problemlərin uzunmüddətli nəzarət altında saxlanılması residivi azaldır. Buna görə də cərrahiyyədən sonra da müntəzəm müşahidə və lazım olduqda profilaktik burundaxili müalicənin davam etdirilməsi tövsiyə olunur. Siqaret tüstüsündən uzaq durmaq, quru mühitlərdə nəmləndiricidən istifadə etmək və mövsümi allergiyası olan pasientlərdə allergenlə təmasın azaldılması tutmaların tezliyini nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər.
Müalicəyə cavabın izlənməsində pasientin özünün bildirdiyi şikayətlər qədər, lazım olduqda təkrarlanan endoskopik müayinə də yol göstəricidir. Əlamətləri təkrarlanan və ya gözləniləndən yavaş geriləyən hallarda altda yatan allergik zəmin, müalicəyə davamlı polip xəstəliyi və ya nadir hallarda immunitetlə bağlı vəziyyət araşdırıla bilər. Bu yanaşma müalicə planının fərdi olaraq daim yenilənməsinə imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Sinusit yoluxucudurmu? Sinusitin özü yoluxucu deyil, lakin ona zəmin yaradan virus mənşəli yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları yoluxucu ola bilər.
Hər sinusit tutmasında antibiotik lazımdırmı? Xeyr. Kəskin sinusitlərin böyük hissəsi virus mənşəlidir və dəstəkləyici müalicə ilə öz-özünə keçir; antibiotik yalnız bakterial infeksiya əlamətləri aydın şəkildə ortaya çıxdıqda istifadə olunur.
Duzlu su ilə burun yuyulması həqiqətən faydalıdırmı? Bəli, müntəzəm duzlu su ilə yuma həm kəskin, həm də xroniki sinusitdə sübuta əsaslanan, əlavə təsirləri az olan müalicə üsuludur və selikli qişadakı ifrazatın təmizlənməsinə kömək edir.
Əməliyyat qəti həll yoludurmu? Endoskopik sinus cərrahiyyəsi drenaj yollarını açaraq əlamətlərin xeyli azalmasını təmin edir, lakin altda yatan allergik və ya iltihabi meyillilik davam edə biləcəyi üçün əməliyyatdan sonra da profilaktik müalicə və müntəzəm nəzarət öz əhəmiyyətini saxlayır.
Sinusit nə vaxt təcili qiymətləndirmə tələb edir? Göz ətrafında şişkinlik, görmə pozğunluğu, şiddətli baş ağrısı, yüksək qızdırma və ya şüurun dəyişməsi kimi əlamətlər nadir, lakin ciddi ağırlaşmaların göstəricisi ola biləcəyi üçün dərhal tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.