Tərifi və rast gəlinmə tezliyi
Tarazlıq hissi daxili qulaqdakı tarazlıq orqanından, gözlərdən və əzələ-oynaq hissi reseptorlarından gələn məlumatların beyində birləşdirilməsi ilə yaranır. Bu sistemin hər hansı nöqtəsindəki pozğunluq başgicəllənməyə səbəb ola bilər. Başgicəllənmə şikayətlərinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri xoşxassəli paroksizmal pozisional vertigo (BPPV), yəni xalq arasında «kristalların yerindən oynaması» kimi tanınan vəziyyətdir. Daxili qulaqdakı tarazlıq orqanının içində yerləşən mikroskopik kalsium kristalları (otokoniyalar) müxtəlif səbəblərdən yerindən oynayaraq tarazlıq kanallarının içinə keçə bilər; baş müəyyən vəziyyətlərə gətirildikdə bu kristalların kanal daxilində hərəkət etməsi qısamüddətli, lakin şiddətli fırlanma hissinə səbəb olur.
BPPV bütün yaş qruplarında rast gəlinə bilsə də, yaşlı insanlarda və qadınlarda daha tez-tez qeyd olunur. Başgicəllənmə səbəbilə müraciət edilən poliklinikalarda ən çox qoyulan diaqnozlardan biridir və düzgün diaqnoz qoyulduqda olduqca effektiv şəkildə müalicə oluna bilər.
Əlamətləri
BPPV-nin səciyyəvi əlaməti adətən bir dəqiqədən az davam edən, lakin olduqca şiddətli hiss olunan fırlanma tipli başgicəllənmə tutmalarıdır. Bu tutmalar adətən yataqda çevrilmə, yataqdan qalxma və ya yatağa uzanma, başı yuxarı qaldırma və ya aşağı əymə kimi başın müəyyən hərəkətləri ilə tətiklənir. Tutma zamanı ürəkbulanma müşayiət edə bilər, nadir hallarda qusma olur. Tutmalar arasında pasientlər adətən özlərini normal hiss edirlər, lakin bəzi insanlarda yüngül müvazinətsizlik hissi günlərlə davam edə bilər.
BPPV-də eşitmə itkisi və ya qulaqda küy gözlənilmir; bu əlamətlərin müşayiət etməsi, fırlanma hissinin saatlarla davam etməsi, şiddətli baş ağrısı, ikili görmə, danışıq pozğunluğu, üzdə və ya qol-ayaqlarda keyimə və ya zəiflik kimi əlamətlərin olması başgicəllənmənin başqa bir səbəblə (daxili qulağın digər xəstəlikləri və ya mərkəzi sinir sistemi mənşəli səbəblər kimi) bağlı ola biləcəyinə işarə edir və bu halda vaxt itirmədən qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Səbəbləri və risk amilləri
BPPV hallarının əksəriyyətində əsasda duran dəqiq səbəb tapılmır (idiopatik BPPV); yaşla birlikdə daxili qulaqdakı kristal strukturların təbii olaraq zəifləməsi və yerindən oynama meylinin artması bu halların böyük hissəsini izah edir. Baş travması, uzunmüddətli yataq rejimi, qulaq infeksiyaları, daxili qulağa təsir edən digər xəstəliklər (məsələn, Menyer xəstəliyi) və miqren anamnezi BPPV-nin inkişafı üçün məlum risk amilləri sırasındadır. Diş həkiminin kreslosunda uzun müddət baş arxaya əyilmiş vəziyyətdə qalmaq və ya bərbərdə saç yuyularkən başın arxaya atılması kimi gündəlik fəaliyyətlər də bəzi pasientlərdə tətikləyici amil kimi qeyd edilmişdir.
BPPV tək bir tutma şəklində rast gəlinə bildiyi kimi, xüsusilə əsasda duran risk amilləri davam edirsə, zaman keçdikcə təkrarlana da bilər. Bəzi pasientlərdə əvvəllər keçirilmiş daxili qulaq xəstəlikləri residiv riskini artırır.
Diaqnoz prosesi
Diaqnoz əsasən pasientin şikayətlərinin diqqətlə dinlənilməsi və müayinə zamanı aparılan pozisional testlərlə qoyulur. Ən çox istifadə olunan test Dix–Hallpike manevridir; bu testdə pasient oturaq vəziyyətdən sürətlə arxası üstə uzandırılır və başı müəyyən bucaq altında yana çevrilir. Test zamanı gözlərdə yaranan səciyyəvi qeyri-iradi hərəkətlər (nistaqm) və pasientin hiss etdiyi fırlanma hissi təsirlənmiş kanalın müəyyən edilməsində istiqamətverici olur. Yan (lateral) kanalın təsirlənməsindən şübhələnildikdə isə supin roll testi kimi əlavə pozisional testlər aparıla bilər.
Müayinə zamanı eşitmə ilə bağlı şikayət, nevroloji əlamət və ya atipik nistaqm modeli aşkar edilərsə, differensial diaqnoz üçün eşitmə testi, qabaqcıl vestibulyar testlər və ya görüntüləmə üsulları gündəmə gələ bilər. Tipik anamnez və pozisional testdə tipik tapıntılar aşkar edildikdə, adətən əlavə müayinəyə ehtiyac olmadan diaqnoz qoyula bilər.
Müalicə üsulları
Repozisiya manevrləri
BPPV-nin əsas və ən effektiv müalicəsi kristalların təsirlənmiş kanaldan çıxarılaraq daxili qulağın normal fəaliyyət göstərdiyi nahiyəyə qaytarılmasını təmin edən repozisiya manevrləridir. Bunların ən məşhuru Epley manevridir; pasientin başı və bədəni müəyyən ardıcıllıqla və bucaqla hərəkət etdirilərək kristalların kanal daxilində irəliləməsi və kanaldan çıxması hədəflənir. Təsirlənmiş kanaldan asılı olaraq Semont manevri və ya yan kanal BPPV-sində fərqli repozisiya texnikaları da tətbiq oluna bilər. Manevr müayinə zamanı həkim tərəfindən aparılır və pasientlərin əksəriyyətində bir və ya iki seans ərzində nəzərəçarpacaq yaxşılaşma əldə edilir.
Dərman müalicəsi və digər yanaşmalar
Dərmanlar BPPV-ni aradan qaldırmır; lakin tutma zamanı müşayiət edən ürəkbulanma və müvazinətsizlik hissini müvəqqəti yüngülləşdirmək məqsədilə qısa müddət istifadə oluna bilər. Uzunmüddətli dərman istifadəsi tarazlığı təmin edən mərkəzi sinir sisteminin kompensasiya mexanizmlərinə mənfi təsir göstərə bildiyi üçün tövsiyə edilmir. Manevrdən sonra yaxşılaşma əldə edilməyən və ya tez-tez təkrarlanan hallarda vestibulyar reabilitasiya məşqləri fayda verə bilər; çox nadir, müalicəyə davamlı hallarda cərrahi üsullar gündəmə gələ bilər.
Sağalma prosesi və izləmə
Uğurlu repozisiya manevrindən sonra pasientlərin böyük əksəriyyətində fırlanma hissi sürətlə azalır və ya tamamilə keçir. Manevrdən sonra bəzi pasientlərdə bir neçə gün davam edən yüngül müvazinətsizlik hissi qala bilər; bu, daxili qulağın və beynin yeni vəziyyətə uyğunlaşma prosesinin bir hissəsidir və adətən öz-özünə keçir. Manevrdən sonrakı ilk gün baş vəziyyətinə diqqət yetirmək, qəfil və sürətli baş hərəkətlərindən çəkinmək tövsiyə oluna bilər.
Müalicəyə baxmayaraq şikayətlər davam edərsə və ya qısa müddət ərzində təkrarlanarsa, müayinə təkrarlanaraq təsirlənmiş kanal yenidən qiymətləndirilir və lazım gəldikdə manevr təkrar edilir. BPPV bəzi pasientlərdə aylar və ya illər sonra təkrarlana bilər; bu təkrarlanan gediş xəstəliyin təbiətinə xas olan xüsusiyyətdir və hər residiv eyni üsullarla uğurla müalicə oluna bilər. Eşitmə itkisi, qulaqda küy və ya nevroloji əlamətlərin müşayiət etdiyi başgicəllənmə tutmalarında isə ətraflı əlavə qiymətləndirmə üçün izləmə lazımdır.
Gündəlik həyatda BPPV ilə mübarizə
BPPV tutmaları gözlənilməz anlarda baş verə bildiyi üçün diaqnoz qoyulana və müalicə aparılana qədər bəzi sadə tədbirlər yıxılma və zədələnmə riskini azaltmağa kömək edə bilər. Yataqdan qalxarkən qəfildən dikəlmək əvəzinə əvvəlcə yan tərəfə çevrilib yavaş-yavaş oturaq vəziyyətə keçmək, baş hərəkətlərini qəfil deyil, tədricən etmək və başgicəllənmə hiss edildikdə sabit bir yerdən tutmaq tövsiyə olunur. Avtomobil idarə etmək kimi diqqət tələb edən fəaliyyətlər tutmaların tezliyi yüksək olduqda və diaqnoz dəqiqləşənə qədər təxirə salınmalıdır.
Müalicədən sonra pasientlərin böyük hissəsi qısa müddətdə gündəlik fəaliyyətlərinə qayıda bilir. Lakin BPPV-nin təkrarlana bilən vəziyyət olduğu unudulmamalı, oxşar başgicəllənmə tutmaları yenidən yaranarsa, vaxt itirmədən təkrar müayinəyə müraciət edilməlidir. Müntəzəm fiziki fəaliyyət, tarazlıq məşqləri və əsasda duran risk amillərinin (məsələn, miqren və ya daxili qulaq xəstəliklərinin) nəzarət altında saxlanması residivlərin tezliyini azaltmağa kömək edə bilər.
Təcili qiymətləndirmə nə vaxt lazımdır
Başgicəllənmə adətən BPPV kimi xoşxassəli bir səbəblə izah olunsa da, bəzi əlamətlər olduqda qiymətləndirmə gecikdirilməməlidir. Qəfil başlayan, saatlarla davam edən şiddətli fırlanma hissi, yeriyə bilməmək dərəcəsində müvazinət itkisi, şüurun bulanması, sinə ağrısı, ürəkdöyünmə və ya şiddətli baş ağrısının müşayiət etməsi, xüsusilə ürək-damar xəstəliyi və ya insult risk amilləri olan pasientlərdə daha ətraflı qiymətləndirmə tələb edir. Belə hallarda pasientin ən qısa müddətdə təcili yardım şöbəsinə və ya müvafiq mütəxəssisə yönləndirilməsi vacibdir.
BPPV-nin digər başgicəllənmə səbəblərindən fərqləndirilməsi
Başgicəllənmə şikayəti olan pasientlərdə BPPV-dən başqa Menyer xəstəliyi, vestibulyar nevrit, miqrenlə əlaqəli başgicəllənmə və mərkəzi sinir sistemi mənşəli səbəblər də differensial diaqnozda yer alır. Menyer xəstəliyində fırlanma tutmalarını adətən qulaqda küy, qulaqda dolğunluq hissi və dalğalanan eşitmə itkisi müşayiət edir; vestibulyar nevritdə isə fırlanma hissi günlərlə davam edə bilər və vəziyyətdən asılı olmayaraq fasiləsiz davam edir. Bu xəstəliklərin fərqləndirilməsi düzgün müalicə yanaşmasının müəyyən edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır və buna görə də ətraflı anamnez toplanması və müayinə tapıntıları ilə birlikdə qiymətləndirilməsi lazımdır.
Tez-tez verilən suallar
BPPV təhlükəli xəstəlikdirmi? BPPV-nin özü təhlükəli xəstəlik deyil, lakin qəfil yaranan şiddətli fırlanma hissi yıxılma riskini artıra bildiyi üçün ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Kristalların yerindən oynaması əməliyyatla müalicə olunurmu? Xeyr, müalicənin əsasını müayinə zamanı aparılan repozisiya manevrləri təşkil edir; cərrahiyyə yalnız çox nadir, müalicəyə davamlı hallarda düşünülür.
Manevrdən sonra başgicəllənmə tamamilə keçirmi? Pasientlərin əksəriyyətində bir və ya bir neçə seansdan sonra nəzərəçarpacaq yaxşılaşma əldə edilir, lakin bəzi pasientlərdə yüngül müvazinətsizlik hissi bir neçə gün davam edə bilər.
BPPV təkrarlana bilərmi? Bəli, xüsusilə risk amilləri davam etdikdə zaman keçdikcə təkrarlana bilər; residiv zamanı eyni müalicə üsulları yenidən tətbiq oluna bilər.
Hər başgicəllənmə BPPV-dirmi? Xeyr; eşitmə itkisi, qulaqda küy, şiddətli baş ağrısı və ya nevroloji əlamətlərin müşayiət etdiyi başgicəllənmə fərqli səbəblərə işarə edə bilər və ayrıca qiymətləndirmə tələb edir.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.