Başımız niyə gicəllənir?
Tarazlıq hissi daxili qulaqdakı vestibulyar sistem, gözlər və bədəndən gələn hissi siqnalların beyində birləşdirilməsi ilə yaranır. Bu mənbələrdən hər hansı biri fərqli məlumat göndərdikdə başgicəllənmə hiss olunur. Vertigo — ətrafın və ya insanın özünün fırlandığı hissi — əksər hallarda daxili qulaq mənşəlidir: BPPV, vestibulyar nevrit, Menyer xəstəliyi və vestibulyar miqren ən çox rast gəlinən səbəblərdir. Halsızlıq, gözlərin qaralması və ya müvazinətsizlik şəklində olan başgicəllənmə isə tez-tez qan təzyiqi, ürək və ya nevroloji səbəblərlə bağlı olur.
BPPV nədir?
Xoşxassəli paroksizmal pozisional vertigo (BPPV) vertigonun ən çox rast gəlinən səbəbidir. Daxili qulaqda normalda müəyyən yerdə dayanan kiçik kalsium kristalları (otokoniyalar) yerindən qopub yarımdairəvi kanallara keçir. Baş hərəkət etdikdə bu kristallar kanaldakı mayeni hərəkətə gətirir və beyinə yanlış «fırlanma» siqnalı göndərilir. Çox vaxt səbəb məlum olmur; baş travması, uzun müddət yataqda qalma, qulaq əməliyyatları və yaşlanma zəmin yarada bilər. Qadınlarda və 50 yaşdan sonra daha tez-tez rast gəlinir.
Əlamətləri necə olur?
BPPV-nin səciyyəvi əlaməti başın müəyyən hərəkətləri ilə — yataqda çevrilmə, uzanma, yataqdan qalxma, başı yuxarı qaldırma və ya əyilmə zamanı — qəfil başlayan və adətən bir dəqiqədən az davam edən şiddətli fırlanma hissidir. Ürəkbulanma ilə müşayiət oluna bilər, lakin eşitmə itkisi, qulaqda küy və nevroloji əlamətlər olmur. Tutmalar arasında pasient özünü yüngül müvazinətsiz hiss edə bilər. Şikayətlər həftələr ərzində öz-özünə keçə bilər, lakin müalicəsiz təkrarlanma ehtimalı yüksəkdir.
Diaqnoz və müalicə
Diaqnoz müayinə otağında Dix–Hallpike və ya baş çevirmə testi kimi pozisional testlərlə qoyulur: baş müəyyən vəziyyətə gətirildikdə səciyyəvi göz hərəkətlərinin (nistaqm) müşahidə edilməsi hansı kanalın təsirləndiyini göstərir. Adətən əlavə görüntüləməyə ehtiyac olmur.
Müalicə kristalların kanaldan çıxarılmasına yönəlmiş repozisiya manevrləridir; ən çox tətbiq olunanı Epley manevridir. Manevr həkim tərəfindən bir neçə dəqiqə ərzində aparılır və pasientlərin böyük əksəriyyətində 1–3 seansdan sonra şikayətlər tamamilə keçir. Dərmanlar (vestibulyar supressantlar) yalnız şiddətli ürəkbulanma zamanı qısa müddətə istifadə olunur, çünki uzun müddət qəbul edildikdə bərpanı ləngidir. Manevrdən sonra tarazlıq məşqləri qalıq müvazinətsizliyi aradan qaldırmağa kömək edir.
Nə vaxt əlavə müayinə lazımdır?
Başgicəllənmə saatlarla və ya günlərlə fasiləsiz davam edirsə, eşitmə itkisi və ya qulaqda küy ilə müşayiət olunursa, şiddətli baş ağrısı, ikili görmə, danışıq pozğunluğu, üz və ya ətraflarda zəiflik, yeriməkdə ciddi çətinlik varsa, bu, BPPV-dən fərqli və bəzən təcili bir səbəbə işarə edir; belə hallarda gecikmədən həkimə müraciət edilməlidir.
Bu hallarda eşitmə testi, vestibulyar testlər (VNG, VHIT) və beyin MRT-si lazım gələ bilər. Manevrlərə cavab verməyən və ya tez-tez təkrarlanan BPPV-də isə diaqnozun yenidən nəzərdən keçirilməsi və digər kanalların qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur.
Bu mövzu haqqında daha ətraflı məlumat istəyirsiniz?
Ətraflı məqaləni oxuƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.