Qulaqda küy nədir və nə qədər tez-tez rast gəlinir?
Qulaqda küy (tinnitus) xaricdə real səs mənbəyi olmadığı halda qulaqda və ya başın içində zəng, uğultu, vızıltı və ya fit səsinin eşidilməsidir. Bu, xəstəlik deyil, əsasda duran bir problemin əlamətidir. Cəmiyyətdə olduqca geniş yayılıb; böyüklərin əhəmiyyətli bir qismi həyatlarının müəyyən dövründə müvəqqəti tinnitus yaşayır, bir qismində isə şikayət daimi hal alır və həyat keyfiyyətinə təsir edəcək səviyyəyə çata bilər. Yaşla birlikdə rastgəlmə tezliyi artır, çünki eşitmə itkisi ilə tinnitus arasında güclü əlaqə var.
Əlamətlər hansılardır?
Pasientlər səsi zəng, uğultu, vızıltı, fit, cırcırama səsi və ya nəbz kimi döyünən səs şəklində təsvir edə bilərlər. Səs bir və ya hər iki qulaqda ola, davamlı və ya aralıqlı eşidilə bilər. Sakit mühitdə, xüsusilə gecə yatmazdan əvvəl hiss olunma ehtimalı artır, çünki ətraf mühitin səs-küyü onu örtə bilmir. Bəzi pasientlərdə tinnitusu eşitmə itkisi, qulaqda dolğunluq hissi və ya başgicəllənmə müşayiət edir. Uzunmüddətli tinnitus yuxu pozğunluğuna, diqqəti cəmləməkdə çətinliyə, narahatlığa və zaman keçdikcə depressiv əlamətlərə səbəb ola bilər; buna görə də qiymətləndirmədə şikayətin şiddəti qədər onun insanın həyat keyfiyyətinə təsiri də vacibdir.
Səbəblər və risk amilləri
Ən çox rast gəlinən səbəb daxili qulaqdakı eşitmə hüceyrələrinin zədələnməsi ilə bağlı eşitmə itkisidir; bu zədə yaşla birlikdə təbii olaraq inkişaf edə bildiyi kimi, uzun müddət səs-küyə məruz qalma nəticəsində də yarana bilər. Qəfil və güclü səs-küyə (partlayış, yüksək səsli konsert kimi) bir dəfə məruz qalmaq da daimi tinnitusa səbəb ola bilər. Qulaq kirinin xarici qulaq keçəcəyini tutması, orta qulaq iltihabı, otoskleroz kimi orta qulaq xəstəlikləri, Menyer xəstəliyi, bəzi dərmanlar (yüksək dozada aspirin, müəyyən antibiotiklər və kimyəvi terapiya dərmanları) tinnitusa səbəb ola biləcək vəziyyətlər sırasındadır. Arterial təzyiqin yüksəlməsi, damar anomaliyaları və ya daxili qulaq siniri ətrafındakı xoşxassəli şişlər (vestibulyar şvannoma) nəbz kimi döyünən və ya birtərəfli tinnitusun nadir, lakin vacib səbəblərindəndir. Stress, yuxusuzluq və həddindən artıq kofein qəbulu mövcud tinnitusu şiddətləndirə bilər, lakin tək başına ona səbəb olma ehtimalları daha aşağıdır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Birtərəfli tinnitus, eşitmə itkisi və ya başgicəllənmə ilə müşayiət olunan tinnitus, nəbz kimi döyünən tinnitus və bir neçə həftədən çox davam edən şikayətlərdə qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət etmək tövsiyə olunur. Tinnitusu qəfil eşitmə itkisinin müşayiət etdiyi hallar təcili vəziyyət kimi qəbul edilir; bu halda gözləmədən, elə həmin gün qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət etmək lazımdır, çünki müalicəyə erkən başlamaq sağalma şansına birbaşa təsir edir.
Diaqnostika prosesi
Qiymətləndirmə ətraflı anamnez (tinnitusun başlanğıcı, xarakteri, bir və ya iki tərəfli olması, səs-küyə məruz qalma, istifadə olunan dərmanlar) və qulaq müayinəsi ilə başlayır. Otoskopik müayinədə xarici qulaq keçəcəyi və qulaq pərdəsi qiymətləndirilir; qulaq kiri tıxacı kimi sadə səbəblər bu mərhələdə aşkar edilə bilər. Eşitmə funksiyasını qiymətləndirmək üçün audiometriya (eşitmə testi) aparılır; bu test həm tinnitusun eşitmə itkisi ilə əlaqəsini ortaya qoyur, həm də müalicənin planlaşdırılması üçün əsas yaradır. Birtərəfli tinnitus, asimmetrik eşitmə itkisi və ya nevroloji əlamət şübhəsi olan hallarda daxili qulaq sinirini və ətrafındakı strukturları qiymətləndirmək məqsədilə maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) təyin edilir. Nəbz kimi döyünən tinnitusda damar mənşəli səbəbləri araşdırmaq üçün görüntüləmə üsulları genişləndirilə bilər. Lazımi hallarda arterial təzyiqin ölçülməsi və qan analizləri də qiymətləndirməyə əlavə olunur.
Müalicə variantları
Səbəbə yönəlik müalicə
Müalicə ilk növbədə əsas səbəbə yönəlir. Qulaq kiri tıxacı ilə bağlı tinnitusda kirin təmizlənməsi əksər pasientlərdə şikayəti nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır və tamamilə aradan qaldıra bilər; lakin tam sağalma hər pasientdə zəmanət verilə bilməz. Orta qulaq iltihabı və ya otoskleroz kimi hallarda müvafiq müalicə (antibiotik, cərrahi müdaxilə) tətbiq edilir. Tinnitusa səbəb olduğu güman edilən bir dərman istifadə olunursa, mümkün olduqda dərmanın dəyişdirilməsi nəzərdən keçirilir. Menyer xəstəliyi ilə bağlı tinnitusda duz məhdudiyyəti, sidikqovucu (diuretik) müalicə və tutmaların idarə edilməsi ilə şikayətlər nəzarət altına alınmağa çalışılır. Vestibulyar şvannoma kimi struktur səbəb aşkar edilərsə, ölçüsünə və böyümə sürətinə görə müşahidə, radioterapiya və ya cərrahi variantlar nəzərdən keçirilir.
Simptomatik və dəstəkləyici müalicə
Əsas səbəb aradan qaldırıla bilmədikdə və ya aydın səbəb tapılmadıqda (idiopatik tinnitus), müalicə şikayəti idarə etməyə və pasientin səslə mübarizəsini asanlaşdırmağa yönəlir. Müşayiət edən eşitmə itkisi varsa, eşitmə aparatından istifadə həm eşitməni yaxşılaşdırır, həm də ətraf səsləri gücləndirərək tinnitusun hiss olunmasını azaldır. Səs terapiyası üsulu ilə aşağı səviyyəli ağ küy və ya təbiət səslərindən istifadə edilərək tinnitus səsinin üstünlük təşkil etməsinin qarşısı alınır. Tinnitusa yenidən öyrəşmə terapiyası (tinnitus retraining therapy) beynin tinnitus səsinə verdiyi reaksiyanı zaman keçdikcə azaltmağı hədəfləyən, məsləhət və səs terapiyasını birləşdirən bir üsuldur. Relaksasiya üsulları, yuxu rejiminin yaxşılaşdırılması və lazım gəldikdə narahatlığın idarə olunmasına yönəlik psixoloji dəstək də müalicəyə əlavə edilə bilər.
Sağalma prosesi və nəzarət
Qulaq kiri və ya sadə orta qulaq problemləri ilə bağlı tinnitusda əsas səbəbin aradan qaldırılması əksər pasientlərdə şikayəti qısa müddətdə azaldır və tamamilə aradan qaldıra bilər; tam sağalma hər pasientdə zəmanət verilə bilməz. Eşitmə itkisi ilə bağlı xroniki tinnitusda məqsəd şikayəti tamamilə aradan qaldırmaq deyil, insanın səslə mübarizəsini asanlaşdırmaq olduğundan, səs terapiyası və tinnitusa yenidən öyrəşmə terapiyası kimi üsulların təsiri adətən həftələr-aylar ərzində tədricən ortaya çıxır. Müntəzəm nəzarət eşitmə funksiyasındakı dəyişikliyi izləmək, müalicəyə cavabı qiymətləndirmək və lazım gəldikdə yanaşmanı yeniləmək baxımından vacibdir. Nəbz kimi döyünən və ya birtərəfli tinnitusu olan pasientlərdə görüntüləmə nəticələrinə əsasən müvafiq ixtisaslarla (nevrologiya, neyrocərrahiyyə kimi) əməkdaşlıq şəraitində nəzarət davam etdirilir.
Qorunma
Səs-küylü mühitdə qulaq qoruyucusundan istifadə etmək, qulaqcıqla musiqi dinləyərkən səsi maksimum səviyyənin 60 faizindən aşağı saxlamaq və qulağın içinə pambıq çubuq kimi əşyalar salmaqdan çəkinmək tinnitusun yaranma riskini azaltmaqda vacib sadə tədbirlərdir. Yüksək səsli konsertlər, emalatxana mühiti və ya odlu silahdan istifadə kimi birdəfəlik güclü səs-küyə məruz qalma hallarında da qulaq qoruyucusu taxmaq qəfil və daimi eşitmə zədəsinin qarşısını almaqda təsirlidir. Müntəzəm fiziki məşq, balanslı qidalanma və arterial təzyiqin nəzarətdə saxlanması daxili qulağın qan dövranını dəstəkləyərək dolayısı ilə tinnitus riskini azalda bilər.
Tinnitusun psixoloji təsiri və həyat keyfiyyəti
Xroniki tinnitusu olan pasientlərin bir qismində zaman keçdikcə diqqət dağınıqlığı, yuxu pozğunluğu, narahatlıq səviyyəsinin artması və bəzi hallarda depressiv əlamətlər inkişaf edə bilər. Bu vəziyyət səsin şiddətindən çox, insanın səsə yönəltdiyi diqqət və ona verdiyi məna ilə əlaqəlidir; eyni şiddətli tinnitus bir insanda demək olar ki, hiss olunmadığı halda, digərində ciddi narahatlığa səbəb ola bilər. Buna görə də müalicə planında yalnız səsin özü deyil, insanın səsə qarşı formalaşdırdığı reaksiya da nəzərə alınır. Koqnitiv-davranış terapiyası tinnitusla bağlı narahatlıq və yuxu problemlərinin idarə olunmasında təsirli olduğu müəyyən edilmiş üsuldur və lazım gəldikdə tinnitusa yenidən öyrəşmə terapiyası və ya səs terapiyası ilə birlikdə tətbiq edilə bilər. Pasientlərin şikayətlərini yüngül saymadan, eyni zamanda lüzumsuz narahatlığa qapılmadan bir mütəxəssislə müntəzəm əlaqədə olması uzunmüddətli idarəetmənin ən vacib hissələrindən biridir.
Uşaqlarda və yaşlılarda tinnitusun fərqləri
Uşaqlarda tinnitus orta qulaq iltihabları və ya qulaq kiri tıxacı ilə əlaqədar yarana bilər; əsas səbəb müalicə edildikdə adətən nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır və ya yox olur. Uşaqlar şikayətlərini kifayət qədər təsvir edə bilmədiklərindən, tinnitus davranış dəyişiklikləri, diqqət dağınıqlığı və ya yuxu problemləri ilə hiss oluna bilər; buna görə də valideynlərin uşağın dilə gətirdiyi şikayətləri ciddi qəbul etməsi vacibdir. Yaşlılarda isə tinnitus əsasən yaşa bağlı eşitmə itkisi (presbiakuzis) ilə birlikdə görülür və adətən ikitərəfli olur; bu qrupda eşitmə aparatından istifadə həm eşitməni yaxşılaşdırır, həm də tinnitusla mübarizəni nəzərəçarpacaq dərəcədə asanlaşdırır.
Tez-tez verilən suallar
Qulaqda küy həmişə ciddi xəstəliyin əlamətidirmi? Xeyr, çox vaxt daxili qulaqdakı yaşa bağlı dəyişikliklər və ya müvəqqəti səs-küyə məruz qalma ilə əlaqəlidir. Lakin birtərəfli, nəbz kimi döyünən və ya eşitmə itkisi ilə müşayiət olunan tinnitus mütləq qiymətləndirilməlidir.
Tinnitus tamamilə keçirmi? Səbəbindən asılıdır; qulaq kiri və ya orta qulaq problemləri ilə bağlı olanlar səbəb aradan qaldırıldıqda əksər hallarda azalır və tamamilə yox ola bilər; tam sağalma hər pasientdə zəmanət verilə bilməz. Eşitmə itkisi ilə bağlı xroniki tinnitusda məqsəd səsi tamamilə aradan qaldırmaqdan çox, insanın onunla mübarizəsini asanlaşdırmaqdır.
Qəfil eşitmə itkisi ilə birlikdə tinnitus varsa, nə etməliyəm? Bu təcili vəziyyətdir; müalicəyə erkən başlamaq sağalma şansını artırdığı üçün gözləmədən, elə həmin gün qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət edilməlidir.
Eşitmə aparatı tinnitusa kömək edirmi? Bəli, xüsusilə müşayiət edən eşitmə itkisi olan pasientlərdə eşitmə aparatı həm eşitməni yaxşılaşdırır, həm də tinnitusun hiss olunma səviyyəsini azalda bilər.
Kofein və stress tinnitusu pisləşdirirmi? Birbaşa səbəb olmasalar da, mövcud tinnitusu şiddətləndirə bilərlər; müntəzəm yuxu, stressin idarə olunması və kofein qəbulunun azaldılması şikayətlərin yüngülləşməsinə kömək edə bilər.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.