Adenoid və badamcıq nədir, nə qədər tez-tez böyüyür?
Badamcıqlar (tonzillalar) boğazın hər iki tərəfində, adenoid isə burnun arxasında, udlağın yuxarı hissəsində yerləşən limfoid toxumalardır. Hər ikisi uşaqlıq dövründə immun sistemin inkişafında rol oynayan, tənəffüs yolu ilə orqanizmə daxil olan mikroorqanizmlərə qarşı ilk müdafiə xətti vəzifəsini daşıyan strukturlardır. Bu toxumalar xüsusilə üç ilə yeddi yaş arasında, immun sistemin intensiv inkişaf etdiyi dövrdə təbii olaraq böyüyür və əksər uşaqlarda bu böyümə heç bir problem yaratmadan zamanla kiçilərək geriləmə prosesinə keçir.
Problem bu toxumaların normadan artıq böyüyərək tənəffüs yolunu nəzərəçarpacaq dərəcədə daraltması və ya tez-tez təkrarlanan infeksiyaların ocağına çevrilməsi ilə yaranır. Adenoid böyüməsi əsasən burun tutulmasına və qulaq problemlərinə, badamcıq böyüməsi isə daha çox boğazın və tənəffüs yolunun tutulması ilə bağlı şikayətlərə səbəb olur; bir çox uşaqda isə hər iki toxuma birlikdə böyümüş ola bilər.
Hansı əlamətlər əhəmiyyətlidir?
Valideynlərin ən çox fərq etdiyi əlamətlər daimi burun tutulması, ağzı açıq yatma və xorultudur. Yuxuda narahatlıq, tez-tez oyanma, tərləmə və bəzi uşaqlarda müşahidə olunan nəfəsin qısa müddətə dayanması böyümüş adenoid və badamcıqların yuxuda tənəffüsə təsir etdiyinin əlaməti ola bilər və bu vəziyyət uşaqlıq dövrünün obstruktiv yuxu apnoesi adlanır. Uzun müddət davam edən ağızdan nəfəs alma zamanla çənə və üz inkişafına da təsir edə bildiyi üçün onun erkən aşkar edilməsi vacibdir.
Digər vacib əlamətlər sırasında tez-tez təkrarlanan yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları, uzun sürən və ya təkrarlanan burun axıntısı, orta qulaqda maye yığılması ilə bağlı eşitmənin zəifləməsi və bununla əlaqədar inkişaf edə bilən diqqət dağınıqlığı və ya nitq ləngiməsi sayıla bilər. Badamcıq böyüməsi nəzərəçarpan uşaqlarda udma çətinliyi, səs dəyişikliyi və təkrarlanan boğaz infeksiyaları da müşahidə oluna bilər. Gündüz həddindən artıq yorğunluq və məktəb göstəricilərinin zəifləməsi gecə yuxusunun bölünməsinin dolayı nəticəsi kimi ortaya çıxa bilər.
Bəzi uşaqlarda uzunmüddətli ağızdan nəfəs alma nəticəsində üst dodağın qısalığı, üzün uzanmış görünməsi və diş düzülüşünün pozulması kimi struktur dəyişikliklər də inkişaf edə bilər; bu vəziyyət tibbi ədəbiyyatda «adenoid sifət» kimi təsvir olunur. Belə əlamətlərin fərq edilməsi valideynlərin uşaqlarını erkən dövrdə qiymətləndirməyə gətirməsi baxımından vacib xəbərdarlıq siqnalıdır.
Səbəblər və risk amilləri
Adenoid və badamcıq böyüməsi əsasən uşaqlıq dövrünə xas olan təbii immun inkişaf prosesinin bir hissəsidir; lakin təkrarlanan yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları, uşaq bağçasında və ya izdihamlı mühitlərdə mikroblarla tez-tez təmas, siqaret tüstüsünə məruz qalma və allergik rinit bu toxumaların həddindən artıq böyüməsini və xroniki iltihablanmasını asanlaşdıran amillərdir. Ailədə oxşar anamnezin olması da meylliliyi artıra bilər.
Allergik rinit zəmini olan uşaqlarda selikli qişa iltihabının xronikləşməsi həm adenoidin, həm də burundaxili toxumaların böyüməsinə töhfə verə bilər; buna görə də təkrarlanan şikayətləri olan uşaqlarda allergik zəminin araşdırılması diaqnoz və müalicənin planlaşdırılması baxımından dəyərlidir.
Qastroezofageal reflüks kimi vəziyyətlərin də adenoid və badamcıq toxumasının iltihablanmasını artıra bildiyi məlumdur. Bundan əlavə, uşaq bağçasına və ya məktəbəqədər təhsilə erkən başlayan uşaqlarda sosial təmasın sıxlığı ilə əlaqədar tez-tez infeksiya keçirmə meyli arta bilər; bu, bəzi uşaqlarda adenoid və badamcıq böyüməsinin daha erkən yaşda əlamət verməsinə səbəb ola bilər.
Diaqnoz prosesi necə gedir?
Qiymətləndirmə valideynlərin danışdığı şikayətlərin ətraflı soruşulması və uşağın müayinəsi ilə başlayır. Boğaz müayinəsində badamcıqların ölçüsü birbaşa görünə bildiyi halda, adenoidin qiymətləndirilməsi üçün nazik və elastik endoskopla aparılan nazal endoskopiya ən etibarlı üsuldur; bu müayinə uşaqlar tərəfindən adətən yaxşı qəbul edilir və adenoidin tənəffüs yolunu nə dərəcədə daraltdığını aydın şəkildə göstərir.
Yuxuda tənəffüs problemlərindən şübhələnilən hallarda ətraflı yuxu anamnezi toplanır və lazım bilinən hallarda uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş yuxu testi (polisomnoqrafiya) tövsiyə oluna bilər. Eşitmənin zəifləməsindən şikayət edən uşaqlarda audioloji qiymətləndirmə və orta qulaq funksiyası testləri diaqnoz prosesinə əlavə olunur; bu, xüsusilə orta qulaqda maye yığılmasından şübhələnildikdə vacibdir.
Qiymətləndirmə zamanı uşağın böyümə və inkişaf əyriləri, nitq inkişafı və məktəb göstəriciləri barədə valideynlərin müşahidələri də nəzərə alınır. Uzun müddət davam edən ağızdan nəfəs alma çənə və diş inkişafına təsir edə bildiyi üçün lazım bilinən hallarda stomatologiya və ya ortodontiya sahəsindəki mütəxəssislərlə əməkdaşlıq da qiymətləndirməyə töhfə verə bilər.
Müalicə üsulları
Konservativ yanaşma
Hər böyümüş adenoid və ya badamcıq əməliyyat tələb etmir. Yüngül dərəcəli böyümələrdə və əlamətlərin gündəlik həyata, yuxuya və ya eşitməyə əhəmiyyətli təsir göstərmədiyi hallarda müşayiət edən allergik rinitin müalicəsi, burundaxili kortikosteroid spreyləri və müşahidə yanaşmasına üstünlük verilə bilər. Bu yanaşmada uşaq böyüdükcə toxumaların təbii olaraq kiçilməsi gözlənilir və əlamətlər müntəzəm fasilələrlə izlənilir.
Cərrahi müalicə
Cərrahi qərar şikayətlərin şiddəti, müayinə tapıntıları, endoskopik qiymətləndirmənin nəticələri və lazım olan hallarda eşitmə testləri birlikdə qiymətləndirilərək verilir. Yuxuda nəfəsin dayanması və ya nəzərəçarpan tənəffüs çətinliyi, tez-tez təkrarlanan boğaz və ya qulaq iltihabı tutmaları, orta qulaqda uzun müddət davam edən maye yığılması və bununla bağlı eşitmə itkisi cərrahiyyənin tövsiyə olunduğu əsas hallardır. Əməliyyat vəziyyətdən asılı olaraq yalnız adenoidin çıxarılması (adenoidektomiya), yalnız badamcıqların çıxarılması (tonzillektomiya) və ya hər ikisinin birlikdə aparılması (adenotonzillektomiya) şəklində planlaşdırıla bilər.
Əməliyyatdan sonrakı dövr və izləmə
Əməliyyatlar ümumi anesteziya altında aparılır və uşaqların əksəriyyəti eyni gün və ya ertəsi gün evə yazıla bilir. İlk günlərdə bol maye qəbulu və yumşaq, ilıq qidalarla qidalanma tövsiyə olunur; turş içkilərdən, bərk qabıqlı qidalardan və çox isti yeməklərdən çəkinmək sağalma prosesini asanlaşdırır. Boğaz ağrısı, udma çətinliyi və qulaqlara vuran ağrı ilk həftə ərzində gözlənilən, normal əlamətlərdir və həkimin tövsiyə etdiyi ağrıkəsicilərlə nəzarət altına alına bilər.
Hərarətin yüksəlməsi, dayanmayan və ya artan qanaxma, maye qəbulunun ciddi şəkildə azalması kimi hallar mütləq həkimə bildirilməlidir. Uşaqlar adətən bir həftə ərzində məktəbə və gündəlik fəaliyyətlərinə qayıda bilirlər; lakin ilk iki həftə ərzində ağır fiziki fəaliyyətdən və izdihamlı, mikrob yoluxma riski yüksək olan mühitlərdən çəkinmək tövsiyə olunur. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə eşitmə və tənəffüs əlamətlərindəki yaxşılaşma adətən qısa müddətdə aydın şəkildə hiss olunur; lazım bilinən hallarda nəzarət müayinəsi və lazım gələrsə audioloji qiymətləndirmə planlaşdırılır.
Valideynlərin əməliyyatdan sonrakı dövrdə uşağın ağrı səviyyəsini, maye və qida qəbulunu və ümumi vəziyyətini yaxından izləməsi vacibdir. Kiçik uşaqlar ağrını sözlə ifadə edə bilmədikləri üçün narahatlıq, iştahsızlıq və ya yuxu rejiminin pozulması kimi dolayı əlamətlər də nəzərə alınmalıdır. Həkimin tövsiyə etdiyi nəzarət qəbullarına müntəzəm gəlmək həm sağalmanın izlənməsi, həm də nadir rast gəlinən ağırlaşmaların erkən aşkar edilməsi baxımından vacibdir.
Əməliyyatdan sonra uşağın səs tonunda müvəqqəti dəyişiklik (burundan danışma hissinin azalması) fərq edilə bilər; bu, tənəffüs yolunun genişlənməsi ilə bağlı təbii uyğunlaşma prosesidir və zamanla normallaşır. Yuxu rejimində və gündüz enerji səviyyəsində nəzərəçarpan yaxşılaşmanı valideynlər adətən əməliyyatdan sonrakı ilk həftələr ərzində hiss edirlər.
Tez-tez verilən suallar
Adenoid əməliyyatı immuniteti zəiflədirmi? Xeyr, adenoid və badamcıqların çıxarılması uşağın ümumi immun sistemini zəiflətmir; orqanizmdə bu vəzifəni öz üzərinə götürən başqa limfoid toxumalar da var.
Adenoid yenidən böyüyə bilərmi? Nadir hallarda, xüsusilə kiçik yaşda əməliyyat olunan uşaqlarda qalan toxuma parçası zamanla yenidən böyüyə bilər; lakin bu, bütün hallarda gözlənilmir.
Əməliyyat hansı yaşda aparıla bilər? Əməliyyat qərarı yaşdan çox əlamətlərin şiddətinə və müayinə tapıntılarına əsasən verilir; lazım bilinən hallarda kiçik yaşlarda da təhlükəsiz şəkildə aparıla bilər.
Əməliyyatdan sonra nə vaxt normal qidalanmaya keçmək olar? İlk günlər yumşaq və ilıq qidalarla başlanılır, udma rahatlaşdıqca bir neçə gün ərzində tədricən normal qidalanmaya keçmək olar.
Xoruldayan hər uşağın əməliyyat olunması lazımdırmı? Xeyr, xorultu təkbaşına əməliyyat tələb etmir; başqaları tərəfindən müşahidə edilən nəfəs dayanmaları, nəzərəçarpan yuxu pozğunluğu və ya təkrarlanan infeksiyalar kimi əlavə əlamətlərin olması və bu əlamətlərin müayinə ilə təsdiqlənməsi lazımdır.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.