Üz iflici (Bell iflici): ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 27.09.2026

Tərif və rastgəlmə tezliyi

Bell iflici başqa səbəb aşkar edilməyən, qəfil başlayan, birtərəfli və periferik tipli üz siniri iflicidir. İldə təxminən hər 100.000 nəfərdən 15–30-da rast gəlinir; istənilən yaşda yarana bilsə də, ən çox 15–45 yaş arasında görülür və qadın və kişilərdə eyni tezlikdə rast gəlinir. Əlamətlər saatlar ərzində başlayır və ən geci 72 saat ərzində ən ağır həddinə çatır. Üç gündən uzun müddətdə yavaş-yavaş irəliləyən və ya həftələr ərzində yaranan üz zəifliyi Bell iflici tərifinə uyğun gəlmir və digər səbəblər baxımından araşdırılır.

Üz siniri beyin kötüyündən çıxdıqdan sonra kəllə daxilində uzun və dar sümük kanalından keçir, orta qulağın yanından irəliləyir və qulaq önündəki tüpürcək vəzinin (qulaqətrafı vəz) daxilində şaxələnərək üz əzələlərinə yayılır. Bu yol boyunca o, təkcə mimika əzələlərini deyil, göz yaşı və tüpürcək ifrazını, dilin ön üçdə iki hissəsinin dad hissini və orta qulaqdakı kiçik bir əzələni də idarə edir. İflic zamanı göz quruluğu, dad dəyişikliyi və səslərin yüksək eşidilməsi kimi şikayətlərin səbəbi budur. Şişmiş sinirin kanal daxilində sıxılması xəstəliyin əsas mexanizmi hesab olunur; ən güclü sübutlar sinirdə gizlənən herpes simplex virusunun yenidən aktivləşməsinə işarə edir.

Periferik və mərkəzi iflicin fərqləndirilməsi

Alın əzələləri beynin hər iki yarısından birgə siqnal aldığı üçün, beyin mənşəli (mərkəzi) zədələnmədə alın hərəkətləri qorunur və yalnız üzün aşağı yarısı zəifləyir. Üz sinirinin özü zədələndikdə isə alın, göz və ağız birlikdə tutulur. Müayinədə pasientdən qaşlarını qaldırmaq, gözlərini bərk yummaq, dişlərini göstərmək və fit çalmaq xahiş olunaraq bu fərq müəyyən edilir. Alın hərəkəti qorunubsa və ya qol-ayaq zəifliyi, nitq pozğunluğu, ikili görmə, udqunma çətinliyi və ya müvazinət pozğunluğu kimi əlavə nevroloji əlamətlər varsa, üstünlük insult qiymətləndirməsinə verilir.

Bell iflicindən başqa səbəblər

Ramsey Hunt sindromu: Su çiçəyi–kəmərləyici dəmrov virusunun üz sinirində yenidən aktivləşməsidir. Qulaq seyvanında, qulaq keçəcəyində və ya damaqda içi maye ilə dolu qabarcıqlar, şiddətli qulaq ağrısı, bəzən eşitmə itkisi və ya başgicəllənmə müşayiət edir. Qabarcıqlar iflicdən sonra da çıxa bilər. Bell iflicinə nisbətən daha ağır keçir, tam sağalma ehtimalı daha aşağıdır; kortizona mütləq antiviral əlavə edilir.

Qulaq xəstəlikləri: Kəskin orta qulaq iltihabı, xolesteatomalı xroniki orta qulaq iltihabı və xarici qulaq keçəcəyinin yayılan infeksiyası (bədxassəli xarici otit) üz sinirini birbaşa zədələyə bilər. Buna görə hər üz iflicində qulaq pərdəsi və qulaq keçəcəyi müayinə olunur; qulaq axıntısı, eşitmə itkisi və ya xroniki qulaq xəstəliyi olan pasientlərdə müalicə əsas xəstəliyə yönəlir və çox vaxt cərrahiyyə tələb edir.

Digər səbəblər: Kəllə əsasının sınıqları, tüpürcək vəzi və sinir qişası şişləri, Laym xəstəliyi, sarkoidoz və şəkərli diabetə bağlı sinir zədələnməsi. Hər iki tərəfin tutulması, iflicin təkrarlanması, yavaş irəliləmə, üç aydan sonra heç bir yaxşılaşma olmaması və ya qulaq önündə əllə hiss edilən törəmə Bell iflici diaqnozunu şübhə altına alan və görüntüləmə tələb edən hallardır.

Diaqnostika

Müayinə: Diaqnoz anamnez və müayinə ilə qoyulur. İflicin dərəcəsi alın, göz və ağız hərəkətlərinə görə House–Brackmann şkalası üzrə 1 (normal) ilə 6 (tam iflic) arasında qiymətləndirilir; bu dərəcə həm müalicə qərarında, həm də sağalmanın izlənməsində istifadə olunur. Gözün nə dərəcədə yumula bildiyi ayrıca qeyd edilir.

Qulaq və boyun müayinəsi: Qulaq pərdəsi, qulaq keçəcəyi və qulaq seyvanı qabarcıq, iltihab və ya xolesteatoma baxımından qiymətləndirilir; qulaqətrafı vəz nahiyəsi və boyun törəmə baxımından müayinə olunur. Qulaq şikayəti olan pasientlərdə eşitmə testi aparılır.

Görüntüləmə və qan analizləri: Tipik Bell iflicində başlanğıcda MRT, kompüter tomoqrafiyası və ya rutin qan analizləri lazım deyil; klinik tövsiyələr bunları məsləhət görmür. Görüntüləmə əlavə nevroloji əlamət, təkrarlanan və ya ikitərəfli iflic, yavaş irəliləmə, qulaq xəstəliyi şübhəsi və ya üç ayda yaxşılaşma olmadıqda planlaşdırılır. Gənə sancması və ya endemik bölgə anamnezi olanlarda Laym testi təyin edilir.

Elektrofizioloji testlər: Tam iflici olan pasientlərdə əlamətlərin 3-cü və 14-cü günləri arasında aparılan elektroneyroqrafiya (ENoQ) sinirdəki zədənin nisbətini ölçür. Sağlam tərəfə nisbətən 90 faizdən çox itki aşkar edilərsə, sağalmanın uzun çəkəcəyi və natamam qala biləcəyi gözlənilir; bu pasientlər daha yaxından izlənir. Qismən iflicdə bu testlərə ehtiyac yoxdur.

Müalicə üsulları

Kortikosteroidlər

Beynəlxalq klinik tövsiyələr 16 yaşdan yuxarı pasientlərdə əlamətlərin başlanmasından sonrakı 72 saat ərzində ağızdan kortikosteroid başlanmasını qətiyyətlə məsləhət görür. Müalicə təxminən 10 gün davam edir; dərman birdən kəsilmir, dozası tədricən azaldılaraq dayandırılır. Təxminən 500 pasienti əhatə edən bir tədqiqatda erkən prednizolon qəbul edənlərdə doqquz ay sonra tam sağalma nisbəti 94 faizə çatdığı halda, dərman qəbul etməyənlərdə bu göstərici 82 faizdə qalmışdır. 72 saatdan sonra müraciət edən pasientlərdə də müalicənin faydası tamamilə itmədiyi üçün ilk həftə ərzində gələnlərə adətən yenə kortizon başlanır. Şəkərli diabeti olanlarda qan şəkəri yaxından izlənir; nəzarətsiz hipertoniya, qlaukoma, aktiv mədə xorası və bəzi psixiatrik xəstəliklərdə risk–fayda balansı fərdi qiymətləndirilir.

Antiviral dərmanlar

Antiviral dərmanların tək başına faydası sübut olunmayıb və klinik tövsiyələr bunu məsləhət görmür. Kortizona əlavə edildikdə isə, xüsusən ağır və tam ifliclərdə, tam sağalma ehtimalında kiçik əlavə qazanc bildirilmişdir; buna görə ağır hallarda kortizona təxminən bir həftə antiviral əlavə edilməsi seçim kimi təklif olunur. Ramsey Hunt sindromunda antiviral müalicə seçim deyil, zərurətdir.

Gözün qorunması

Göz qapağı yumula bilmədikdə buynuz qişa quruyur, açıq qalan səthdə xora və daimi görmə itkisi yarana bilər; bu, Bell iflicinin qarşısı alına bilən ən vacib ağırlaşmasıdır. Gündüz hər 1–2 saatdan bir konservantsız süni göz yaşı damcısı, gecə yatarkən göz məlhəmi və gözün plastır və ya nəmləndirici göz sarğısı ilə bağlı saxlanması tövsiyə olunur. Açıq havada gözü küləkdən və tozdan qorumaq üçün eynək taxılır. Gözdə qızartı, ağrı, işığa həssaslıq və ya görmə bulanıqlığı yaranarsa, elə həmin gün göz həkimi qiymətləndirməsi lazımdır.

Üz məşqləri və fizioterapiya

Güzgü qarşısında gündə bir neçə dəfə edilən nəzarətli mimika məşqləri və üz əzələlərinin yüngül masajı sağalma dövründə əzələ nəzarətinin bərpasına kömək edir; xüsusən sağalması uzanan pasientlərdə üz sinirinə yönəlmiş xüsusi fizioterapiya (neyromuskulyar yenidən təlim) sinkineziyanı azaltmaqda effektivdir. Klinik tövsiyələr elektrik stimulyasiyası və akupunktura üçün kifayət qədər sübut olmadığını bildirir; bu üsullar effektiv müalicəni əvəz etməməlidir.

Cərrahiyyə

Üz sinirinin sümük kanalı daxilində cərrahi yolla azad edilməsi (dekompressiya) yalnız tam iflici olan, ENoQ-da 90 faizdən çox zədə aşkar edilən və ilk iki həftə ərzində qiymətləndirilə bilən çox seçilmiş pasientlərdə, təcrübəli mərkəzlərdə müzakirə olunan seçimdir; klinik tövsiyələr bu barədə rutin məsləhət vermir. Daimi iflic qalan pasientlərdə isə göz qapağına qızıl ağırlıq yerləşdirilməsi, qaş və ağız küncünün asılması kimi üzün simmetriyasını və gözün yumulmasını təmin edən əməliyyatlar gündəmə gəlir.

Xüsusi hallar

Hamiləlik: Bell iflici hamiləlik dövründə, xüsusən son üç ayda və doğuşdan sonrakı ilk həftədə, hamilə olmayan qadınlara nisbətən təxminən üç dəfə çox rast gəlinir. Kortizon müalicəsi mama-ginekoloqla birlikdə qərar verilərək adətən tətbiq oluna bilər; hamiləlikdə sağalma nisbətlərinin bir qədər aşağı olduğu bildirilmişdir.

Uşaqlar: Uşaqlarda Bell iflici daha nadirdir və müalicəsiz də əksər hallarda tam keçir; kortizonun əlavə faydası uşaqlarda böyüklərdəki qədər aydın göstərilməmişdir. Bu yaş qrupunda orta qulaq iltihabı və Laym xəstəliyi kimi səbəblər daha tez-tez rast gəlindiyindən qulaq müayinəsi və anamnez daha da vacibdir; qərar pediatrla birlikdə verilir.

Şəkərli diabet və hipertoniya: Hər ikisi həm xəstəlik riskini artırır, həm də kortizon müalicəsi zamanı yaxından izləmə tələb edir; müalicə dayandırılmır, izləmə sıxlaşdırılır.

Sağalma dövrü və qalıcı əlamətlər

Pasientlərin təxminən 85 faizində ilk üç həftə ərzində yaxşılaşma əlamətləri başlayır; qalanlarında yaxşılaşma üç ilə altı ay arasında ortaya çıxa bilər. Qismən iflic ilə başlayan pasientlərin demək olar ki, hamısı, tam iflic ilə başlayanların isə təxminən üçdə ikisi tam sağalır. Başlanğıcda tam iflic, 60 yaşdan yuxarı olmaq, şəkərli diabet, ağrının güclü olması və ilk üç həftədə heç bir yaxşılaşmanın olmaması natamam sağalma üçün xəbərdaredici əlamətlərdir.

Sinir lifləri yenidən uzanarkən yanlış hədəflərə çata bilər; nəticədə gülərkən gözün qıyılması, göz qırparkən ağız küncünün tərpənməsi kimi qeyri-iradi birgə hərəkətlər (sinkineziya), yemək yeyərkən gözün yaşarması (“timsah göz yaşları”) və üzdə gərginlik hissi yarana bilər. Bu əlamətlər adətən sağalmanın 3–6-cı aylarından sonra hiss olunur. Hədəfə yönəlmiş fizioterapiya və həddindən artıq işləyən əzələlərə kiçik dozada botulinum toksini yeridilməsi bu şikayətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır. Üz iflici pasientlərin təxminən 7–10 faizində eyni və ya əks tərəfdə təkrarlana bilər; təkrarlanan hallarda əsas səbəb yenidən araşdırılır.

İzləmə

Müalicəyə başlandıqdan sonra ilk nəzarət müayinəsi adətən iki həftə ərzində aparılır; gözün qorunması yoxlanılır və iflicin dərəcəsi yenidən qiymətləndirilir. Üç ayın sonunda hələ də yaxşılaşma yoxdursa və ya yeni nevroloji əlamət yaranarsa, görüntüləmə planlaşdırılır və üz siniri xəstəlikləri üzrə təcrübəli mərkəzlə birgə qiymətləndirmə aparılır. Tam sağalan pasientlərin əlavə nəzarətə ehtiyacı yoxdur.

Tez-tez verilən suallar

Soyuq, kondisioner və ya külək üz iflicinə səbəb olurmu? Sübut olunmuş əlaqə yoxdur. Qış aylarında müraciətlərin bir qədər artması soyuğun özündən çox, bu dövrdə tez-tez rast gəlinən virus infeksiyaları ilə əlaqələndirilir. Soyuqdan qorunmağın zərəri yoxdur, lakin “üşümüşəm, keçər” deyə gözləmək müalicə pəncərəsinin qaçırılmasına səbəb olur.

Neçə günə keçir? Əksər pasientlərdə ilk əlamətlər 2–3 həftə ərzində yaxşılaşmağa başlayır; tam sağalma adətən 2–3 ay çəkir, bəzi pasientlərdə 6–9 aya qədər uzana bilər. Yaxşılaşmanın erkən başlaması yaxşı əlamətdir.

Yoluxucudurmu? Xeyr. İflicə səbəb olan mexanizm insanın öz sinirindəki virusun yenidən aktivləşməsidir; pasient ətrafdakılara iflic yoluxdurmur.

İsti tətbiq və ya masaj etməliyəmmi? İlıq kompres qulaq arxasındakı ağrını yüngülləşdirə bilər; yüngül üz masajı və güzgü qarşısında məşqlər sağalma dövründə faydalıdır. Sərt masaj, çeynənməsi çətin saqqızla “əzələni işlətmək” və ya üzə elektrik verilməsi tövsiyə olunmur.

Kortizonun yan təsirlərindən qorxuram, qəbul etməsəm olarmı? On günlük qısa kurs uzunmüddətli kortizon istifadəsinin məlum yan təsirlərindən fərqlidir; müvəqqəti yuxusuzluq, iştahın artması və qan şəkərinin yüksəlməsi müşahidə oluna bilər. Bununla yanaşı, kortizon daimi üz asimmetriyası ehtimalını nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldan yeganə sübut olunmuş müalicədir. Şəkərli diabet kimi xüsusi hallarda qərar həkiminizlə birlikdə verilir.

Diş müalicəsi və ya təyyarə uçuşu iflici tətikləyirmi? Diş çəkilməsinin və uçuşun Bell iflicinə səbəb olduğunu göstərən etibarlı məlumat yoxdur; mövcud iflic zamanı uçmağın da heç bir sakıncası yoxdur.

Əlaqəli məqalələr

• Qulaq ağrısı
• Orta qulaq iltihabı
• Xroniki orta qulaq iltihabı

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.