Yüz Felci (Bell Paralizisi) — Ayrıntılı Rehber

Yazan: Op. Dr. Javidan Asafov · Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Uzmanı · Son tıbbi güncelleme: 24.09.2026

Tanım ve sıklık

Bell paralizisi; başka bir neden saptanamayan, ani başlangıçlı, tek taraflı ve periferik tipte yüz sinir felcidir. Yılda yaklaşık her 100.000 kişiden 15 ile 30'unda görülür; her yaşta ortaya çıkabilmekle birlikte en sık 15–45 yaş arasında rastlanır ve kadınla erkekte eşit sıklıktadır. Belirtiler saatler içinde başlar, en geç 72 saat içinde en ağır düzeyine ulaşır. Üç günden uzun sürede yavaş yavaş ilerleyen ya da haftalar içinde gelişen bir yüz güçsüzlüğü Bell paralizisi tanımına uymaz ve başka nedenler açısından araştırılır.

Yüz siniri beyin sapından çıktıktan sonra kafatası içinde uzun ve dar bir kemik kanaldan geçer, orta kulağın hemen yanından ilerler ve kulak önündeki tükürük bezinin (parotis) içinde dallanarak yüz kaslarına dağılır. Bu yol boyunca yalnızca mimik kaslarını değil, gözyaşı ve tükürük salgısını, dilin ön üçte ikisinin tat duyusunu ve orta kulaktaki küçük bir kası da yönetir. Felçte göz kuruluğu, tat değişikliği ve seslerin yüksek duyulması gibi yakınmaların nedeni budur. Sinirin şiştiğinde kanal içinde sıkışması hastalığın temel mekanizması olarak kabul edilir; en güçlü kanıtlar sinirde gizlenen herpes simpleks virüsünün yeniden etkinleşmesini işaret eder.

Periferik felç ile santral felç ayrımı

Alın kasları beynin her iki yarısından ortak uyarı aldığı için, beyin kaynaklı (santral) bir hasarda alın hareketleri korunur ve yalnızca yüzün alt yarısı güçsüzleşir. Yüz sinirinin kendisi etkilendiğinde ise alın, göz ve ağız birlikte tutulur. Muayenede hastadan kaşlarını kaldırması, gözlerini sıkıca kapatması, dişlerini göstermesi ve ıslık çalması istenerek bu ayrım yapılır. Alın korunmuşsa ya da kol-bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, çift görme, yutma güçlüğü veya dengesizlik gibi ek nörolojik bulgular varsa öncelik inme değerlendirmesidir.

Bell paralizisi dışındaki nedenler

Ramsay Hunt sendromu: Su çiçeği–zona virüsünün yüz sinirinde yeniden etkinleşmesidir. Kulak kepçesi, kulak yolu ya da damakta içi su dolu kabarcıklar, şiddetli kulak ağrısı ve bazen işitme kaybı ya da baş dönmesi eşlik eder. Kabarcıklar felçten sonra da çıkabilir. Bell paralizisine göre daha ağır seyreder, tam iyileşme oranı daha düşüktür; kortizona mutlaka antiviral eklenir.

Kulak hastalıkları: Akut orta kulak iltihabı, kolesteatomlu kronik orta kulak iltihabı ve dış kulak yolunun ilerleyici enfeksiyonu (malign otitis eksterna) yüz sinirini doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle her yüz felcinde kulak zarı ve kulak yolu muayenesi yapılır; kulakta akıntı, işitme kaybı ya da kronik kulak öyküsü olan hastalarda tedavi altta yatan hastalığa yöneliktir ve çoğu zaman cerrahi gerektirir.

Diğer nedenler: Kafa tabanı kırıkları, tükürük bezi ve sinir kılıfı tümörleri, Lyme hastalığı, sarkoidoz ve şeker hastalığına bağlı sinir hasarı sayılabilir. İki tarafın birlikte tutulması, felcin tekrarlaması, yavaş ilerleme, üç ayı geçtiği hâlde hiç düzelme olmaması ya da kulak önünde ele gelen kitle, Bell paralizisi tanısını sorgulatan ve görüntüleme gerektiren durumlardır.

Tanı süreci

Muayene: Tanı öykü ve muayeneyle konur. Felcin derecesi, alın–göz–ağız hareketlerine göre House–Brackmann ölçeği ile 1 (normal) ile 6 (tam felç) arasında derecelendirilir; bu derece hem tedavi kararında hem de iyileşmenin izlenmesinde kullanılır. Gözün ne kadar kapanabildiği ayrıca not edilir.

Kulak ve boyun muayenesi: Kulak zarı, kulak yolu ve kulak kepçesi kabarcık, iltihap ya da kolesteatom açısından değerlendirilir; parotis bölgesi ve boyun kitle yönünden muayene edilir. Kulak yakınması olan hastalarda işitme testi yapılır.

Görüntüleme ve kan tetkikleri: Tipik bir Bell paralizisinde başlangıçta MR, tomografi ya da rutin kan tetkiki gerekmez; kılavuzlar bunları önermez. Görüntüleme; ek nörolojik bulgu, tekrarlayan ya da iki taraflı felç, yavaş ilerleme, kulak hastalığı şüphesi veya üç ayda düzelme olmaması durumunda planlanır. Kene teması ya da endemik bölge öyküsü olanlarda Lyme testi istenir.

Elektrofizyolojik testler: Tam felci olan hastalarda, belirtilerin 3. ile 14. günleri arasında yapılan elektronörografi (ENoG) sinirdeki hasarın oranını ölçer. Sağlam tarafa göre yüzde 90'ın üzerinde kayıp saptanırsa iyileşmenin uzun süreceği ve eksik kalabileceği öngörülür; bu hastalar daha yakın izlenir. Kısmi felçte bu testlere gerek yoktur.

Tedavi seçenekleri

Kortikosteroidler

Uluslararası kılavuzlar 16 yaş üzerindeki hastalarda belirtilerin başlangıcından sonraki 72 saat içinde ağızdan kortikosteroid başlanmasını güçlü biçimde önerir. Tedavi yaklaşık 10 gün sürer; ilaç birden kesilmez, doz kademeli olarak azaltılarak sonlandırılır. Yaklaşık 500 hastayı içeren bir çalışmada erken prednizolon alanların dokuz ay sonunda tam iyileşme oranı yüzde 94'e ulaşırken, ilaç almayanlarda bu oran yüzde 82'de kalmıştır. 72 saat geçtikten sonra başvuran hastalarda da tedavinin yararı tamamen kaybolmadığından, ilk hafta içinde gelenlere genellikle yine kortizon başlanır. Şeker hastalarında kan şekeri yakın izlenir; kontrolsüz hipertansiyon, glokom, aktif mide ülseri ve bazı psikiyatrik hastalıklarda risk–yarar dengesi hastaya özel değerlendirilir.

Antiviral ilaçlar

Antiviral ilaçların tek başına kullanımının yararı gösterilememiştir ve kılavuzlar bunu önermez. Kortizona ek olarak verildiğinde ise, özellikle ağır ve tam felçlerde, tam iyileşme olasılığında küçük bir ek kazanç bildirilmiştir; bu nedenle ağır olgularda kortizona yaklaşık bir hafta süreyle antiviral eklenmesi bir seçenek olarak sunulur. Ramsay Hunt sendromunda antiviral tedavi seçenek değil, zorunluluktur.

Göz koruması

Göz kapağı kapanamadığında kornea kurur, açık kalan yüzeyde ülser ve kalıcı görme kaybı gelişebilir; bu, Bell paralizisinin önlenebilir en önemli komplikasyonudur. Gündüz her 1–2 saatte bir koruyucusuz suni gözyaşı damlası, gece yatarken göz pomadı ve gözün flaster ya da nemli oda bandıyla kapalı tutulması önerilir. Dışarıda rüzgâr ve tozdan korumak için gözlük kullanılır. Gözde kızarıklık, ağrı, ışık hassasiyeti ya da görme bulanıklığı gelişirse aynı gün göz hekimi değerlendirmesi gerekir.

Yüz egzersizleri ve fizik tedavi

Ayna karşısında günde birkaç kez yapılan kontrollü mimik egzersizleri ve yüz kaslarının nazikçe masajı, iyileşme döneminde kas kontrolünün yeniden kazanılmasına yardımcı olur; özellikle iyileşmesi uzayan hastalarda yüz sinirine yönelik özel fizyoterapi (nöromüsküler yeniden eğitim) sinkineziyi azaltmada etkilidir. Elektrik stimülasyonu ve akupunktur için kılavuzlar yeterli kanıt bulunmadığını belirtir; bu yöntemler etkili tedavinin yerine geçmemelidir.

Cerrahi

Yüz sinirinin kemik kanal içinde cerrahi olarak rahatlatılması (dekompresyon), yalnızca tam felci olan, ENoG'de yüzde 90'ın üzerinde hasar saptanan ve ilk iki hafta içinde değerlendirilebilen çok seçilmiş hastalarda, deneyimli merkezlerde tartışılan bir seçenektir; kılavuzlar bu konuda rutin öneri vermez. Kalıcı felç gelişen hastalarda ise göz kapağına altın ağırlık yerleştirilmesi, kaş ve ağız köşesi askı ameliyatları gibi yüzün simetrisini ve göz kapanmasını sağlayan işlemler gündeme gelir.

Özel durumlar

Gebelik: Bell paralizisi gebelikte, özellikle son üç ayda ve doğum sonrası ilk haftada, gebe olmayan kadınlara göre yaklaşık üç kat sık görülür. Kortizon tedavisi kadın doğum hekimiyle birlikte karar verilerek genellikle uygulanabilir; gebelikte iyileşme oranlarının biraz daha düşük olduğu bildirilmiştir.

Çocuklar: Çocuklarda Bell paralizisi daha seyrektir ve tedavisiz de büyük oranda tam düzelir; kortizonun ek yararı çocuklarda erişkinlerdeki kadar net gösterilememiştir. Bu yaş grubunda orta kulak iltihabı ve Lyme hastalığı gibi nedenler daha sık olduğundan kulak muayenesi ve öykü daha da önem kazanır; karar çocuk hekimiyle birlikte verilir.

Şeker hastalığı ve hipertansiyon: Hem hastalık riskini artırır hem de kortizon tedavisi sırasında yakın izlem gerektirir; tedavi kesilmez, izlem sıklaştırılır.

İyileşme süreci ve kalıcı bulgular

Hastaların yaklaşık yüzde 85'inde ilk üç hafta içinde düzelme belirtileri başlar; geri kalanında düzelme üç ile altı ay arasında ortaya çıkabilir. Kısmi felçle başlayan hastaların neredeyse tamamı, tam felçle başlayanların ise yaklaşık üçte ikisi tam iyileşir. Başlangıçta tam felç, 60 yaş üzeri olmak, şeker hastalığı, ağrının belirgin olması ve ilk üç haftada hiç düzelme görülmemesi eksik iyileşme için uyarıcıdır.

Sinir lifleri yeniden uzarken yanlış hedeflere ulaşabilir; bunun sonucunda gülerken gözün kısılması, göz kırparken ağız köşesinin oynaması gibi istemsiz birlikte hareketler (sinkinezi), yemek yerken gözün yaşarması ("timsah gözyaşı") ve yüzde gerginlik hissi gelişebilir. Bu bulgular genellikle iyileşmenin 3. ile 6. ayından sonra fark edilir. Hedefe yönelik fizyoterapi ve aşırı çalışan kaslara küçük dozda botulinum toksini uygulaması bu yakınmaları belirgin biçimde azaltır. Yüz felci hastaların yaklaşık yüzde 7–10'unda aynı ya da karşı tarafta tekrarlayabilir; tekrarlayan olgularda altta yatan neden yeniden araştırılır.

Takip

Tedavi başlandıktan sonra ilk kontrol genellikle iki hafta içinde yapılır; göz koruması gözden geçirilir ve felç derecesi yeniden puanlanır. Üç ayın sonunda hâlâ düzelme yoksa ya da yeni bir nörolojik bulgu gelişirse görüntüleme planlanır ve yüz siniri konusunda deneyimli bir merkezle ortak değerlendirme yapılır. Tam iyileşen hastaların ek bir kontrole ihtiyacı yoktur.

Sık sorulan sorular

Soğuk, klima ya da cereyan yüz felci yapar mı? Kanıtlanmış bir ilişki yoktur. Kış aylarında başvuruların bir miktar artması, soğuğun kendisinden çok bu dönemde sık görülen viral enfeksiyonlarla ilişkilendirilir. Soğuktan korunmanın zararı yoktur, ancak "üşüttüm, geçer" diyerek beklemek tedavi penceresinin kaçırılmasına yol açar.

Kaç günde geçer? Çoğu hastada ilk belirtiler 2–3 hafta içinde düzelmeye başlar; tam iyileşme genellikle 2–3 ayı bulur, bazı hastalarda 6–9 aya uzayabilir. Düzelmenin erken başlaması iyi bir işarettir.

Bulaşıcı mı? Hayır. Felce yol açan mekanizma kişinin kendi sinirindeki virüsün yeniden etkinleşmesidir; hasta çevresine felç bulaştırmaz.

Sıcak uygulama ya da masaj yapmalı mıyım? Ilık kompres kulak arkası ağrısını hafifletebilir; nazik yüz masajı ve ayna egzersizleri iyileşme döneminde yararlıdır. Sert masaj, çiğnenmesi zor sakızlarla "kas çalıştırmak" ya da yüze elektrik verilmesi önerilmez.

Kortizonun yan etkilerinden korkuyorum, almasam olur mu? On günlük kısa kür, uzun süreli kortizon kullanımının bilinen yan etkilerinden farklıdır; geçici uykusuzluk, iştah artışı ve kan şekeri yükselmesi görülebilir. Buna karşılık kortizon, kalıcı yüz asimetrisi olasılığını belirgin biçimde azaltan tek kanıtlanmış tedavidir. Şeker hastalığı gibi özel durumlarda karar hekiminizle birlikte verilir.

Diş tedavisi ya da uçak yolculuğu felci tetikler mi? Diş çekimi ve uçuşun Bell paralizisine yol açtığını gösteren güvenilir veri yoktur; mevcut felç sırasında uçmakta da sakınca yoktur.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurunuz.