Xorultu və yuxu apnoesi nədir, nə qədər tez-tez rast gəlinir?
Xorultu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolundakı yumşaq toxumaların (yumşaq damaq, dilçək, dil kökü, udlaq divarları) hava axını ilə titrəməsi nəticəsində yaranan səsdir. Cəmiyyətdə olduqca geniş yayılıb və böyüklərin əhəmiyyətli hissəsində ən azı arabir müşahidə olunur; yaşla birlikdə tezliyi artır. Sadə xorultu yuxuda nəfəsin dayanması olmadan baş verən və adətən sağlamlıq üçün zərərsiz hesab edilən vəziyyətdir.
Obstruktiv yuxu apnoesi isə fərqli klinik vəziyyətdir: yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolu dəfələrlə qismən və ya tamamilə bağlanır, bu da nəfəsin müvəqqəti dayanmasına (apnoe) və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmasına (hipopnoe) səbəb olur. Bu vəziyyət yetkin əhalinin əhəmiyyətli hissəsini təsir edən, çox vaxt diaqnoz qoyulmamış və müalicə olunmamış qalan geniş yayılmış sağlamlıq problemidir. Orta yaşlı kişilərdə, artıq çəkili şəxslərdə və boyun çevrəsi geniş olan insanlarda rast gəlinmə tezliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə artır.
Əlamətləri nələrdir?
Sadə xorultuda əsas şikayət yanında yatan şəxsin fərq etdiyi müntəzəm və narahatedici xorultu səsidir; gündüz həddindən artıq yuxululuq və ya nəfəs dayanması adətən müşayiət etmir. Bunun əksinə, obstruktiv yuxu apnoesində vəziyyət daha mürəkkəbdir: yaxınlar tərəfindən fərq edilən nəfəs dayanmaları, boğulurmuş kimi və ya nəfəsi çatmayaraq oyanma, gecə tez-tez sidiyə qalxma, ağız quruluğu ilə oyanma və narahat, tez-tez bölünən yuxu tez-tez rast gəlinən əlamətlərdəndir.
Gündüz əlamətləri də diaqnoz baxımından son dərəcə vacibdir: səhərlər dincəlmədən oyanma, səhər baş ağrısı, gün ərzində həddindən artıq yuxululuq, diqqəti cəmləməkdə çətinlik, yaddaş problemləri və əhval-ruhiyyədə dəyişikliklər (narahatlıq, tez əsəbiləşmə) yuxu apnoesini düşündürən vacib əlamətlərdir. Sükan arxasında və ya iclas zamanı mürgüləmə kimi əlamətlər gündəlik həyata və iş təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edə bildiyi üçün ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Səbəblər və risk amilləri
Xorultuya və yuxu apnoesinə səbəb olan amillər adətən yuxarı tənəffüs yolunun hər hansı səviyyəsindəki daralma ilə əlaqəlidir. Burun səviyyəsində septum deviasiyası, burun balıqqulaqlarının (konxaların) böyüməsi və burun polipləri hava axınını məhdudlaşdıraraq xorultunu asanlaşdırır. Adenoid böyüməsi xüsusilə uşaqlarda, böyük badamcıqlar isə həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə udlaq səviyyəsində tutulmaya töhfə verir. Yumşaq damağın və dilçəyin uzun və ya boşalmış olması, dil kökünün arxaya doğru yerini dəyişməsi də xorultu və apnoenin inkişafında rol oynayan struktur amillərdir.
Artıq çəki və piylənmə boyun və udlaq ətrafında piy toxumasının toplanması səbəbindən yuxu apnoesi üçün ən güclü risk amillərindən biridir. Arxası üstə yatma vəziyyəti dil kökünün arxaya sürüşməsini asanlaşdıraraq tutulmanı artırır. Spirtli içki qəbulu və bəzi sakitləşdirici dərmanlar udlaq əzələlərinin boşalmasına səbəb olaraq həm xorultunu, həm də apnoenin şiddətini nəzərəçarpacaq dərəcədə artıra bilər. Siqaret çəkmə, ailədə yuxu apnoesi anamnezi, yaşlı yaş və kişi cinsi də məlum olan digər risk amilləri sırasındadır.
Çənə və üz skeletinin quruluşu da vacib amildir; alt çənənin geridə yerləşməsi (retroqnatiya) və ya dar üst çənə quruluşu dil kökü üçün ayrılan sahəni daraldaraq tutulmanı asanlaşdıra bilər. Menopauzadan sonrakı qadınlarda hormonal dəyişikliklərlə əlaqədar yuxu apnoesinin rast gəlinmə tezliyinin artdığı da məlumdur. Bu çoxşaxəli amillər müalicə planının hər pasient üçün fərdi şəkildə hazırlanmasını tələb edir.
Diaqnoz prosesi necə gedir?
Qiymətləndirmə pasientin və mümkünsə eyni otaqda yatan şəxsin danışdığı şikayətlərlə başlayır; xorultunun xarakteri, başqası tərəfindən müşahidə edilən nəfəs dayanmaları və gündüz əlamətləri ətraflı soruşulur. Qulaq-burun-boğaz müayinəsi zamanı burun, burun-udlaq, badamcıqlar, yumşaq damaq və dil kökü nahiyəsi tutulmaya səbəb ola biləcək struktur problemlər baxımından qiymətləndirilir; nazal endoskopiya bu qiymətləndirmənin vacib hissəsidir.
Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və ağırlıq dərəcəsinin müəyyən edilməsi üçün qızıl standart üsul polisomnoqrafiyadır (yuxu testi). Bu test yuxu zamanı tənəffüsün, oksigen saturasiyasının, ürək ritminin, beyin dalğalarının və bədən hərəkətlərinin eyni vaxtda qeydə alınması ilə aparılır və saatda neçə apnoe-hipopnoe epizodu baş verdiyini (apnoe-hipopnoe indeksi) göstərərək yüngül, orta və ya ağır yuxu apnoesini fərqləndirməyə imkan verir. Seçilmiş hallarda ev şəraitində aparılan portativ yuxu testlərindən də istifadə oluna bilər.
Bədən kütlə indeksi, boyun çevrəsinin ölçülməsi və müşayiət edən hipertoniya, şəkərli diabet kimi xroniki xəstəliklərin soruşulması həm risk qiymətləndirilməsində, həm də müalicənin planlaşdırılmasında istiqamətverici məlumat verir. Lazım bilinən hallarda kardiologiya və ya endokrinologiya kimi müvafiq sahələrlə əməkdaşlıq çərçivəsində çoxşaxəli qiymətləndirmə aparıla bilər.
Müalicə üsulları
Konservativ müalicə və həyat tərzinin tənzimlənməsi
Müalicə planı həmişə pasientə və əsasda duran səbəbə görə fərdiləşdirilir. Çəkinin azaldılması, spirtli içki və sakitləşdirici dərmanlardan çəkinmək, siqareti tərgitmək və arxası üstə yox, yan üstə yatmağa üstünlük vermək demək olar ki, hər pasientə tövsiyə olunan əsas yanaşmalardır. Yüngül hallarda bu tənzimləmələr təkbaşına nəzərəçarpacaq fayda verə bilər. Orta və ağır dərəcəli obstruktiv yuxu apnoesində isə yuxu zamanı maska vasitəsilə yuxarı tənəffüs yoluna fasiləsiz müsbət hava təzyiqi verən cihazlar (PAP müalicəsi) hazırda qızıl standart müalicə üsuludur və nəfəs dayanmalarını böyük ölçüdə aradan qaldırır.
Cərrahi müalicə
Xorultuya və ya yuxu apnoesinə səbəb olan struktur tutulmalar cərrahi yolla düzəldilə bilər. Septum deviasiyası və burun balıqqulaqlarının böyüməsi septoplastika və konxaların kiçildilməsi əməliyyatları ilə, burun polipləri isə endoskopik cərrahiyyə ilə aradan qaldırılır. Böyük adenoid və badamcıqlar uyğun hallarda adenotonzillektomiya ilə çıxarılır; bu, xüsusilə uşaqlıq dövrünün yuxu apnoesində son dərəcə effektiv müalicə üsuludur. Seçilmiş yetkin pasientlərdə yumşaq damaq və dil kökünə yönəlmiş cərrahi müdaxilələr də nəzərdən keçirilə bilər; hansı üsulun uyğun olacağı tutulmanın yerinin ətraflı müayinə və lazım gəldikdə əlavə müayinələrlə müəyyən edilməsindən sonra planlaşdırılır.
Sağalma prosesi və izləmə
PAP müalicəsinə başlayan pasientlərdə yuxu keyfiyyətində və gündüz oyaqlığında yaxşılaşma adətən qısa müddətdə hiss olunur; lakin cihaza uyğunlaşmaq və müntəzəm istifadə vərdişinin formalaşması bir neçə həftə çəkə bilər. Maskanın uyğunluğu, təzyiq tənzimləməsi və rütubət səviyyəsi kimi texniki təfərrüatlar müalicənin rahatlığına birbaşa təsir etdiyi üçün ilk dövrdə yaşanan uyğunlaşma çətinliklərinin həkimlə bölüşülməsi və lazım gələrsə tənzimləmələrin yenidən aparılması vacibdir. Cərrahi müalicə aparılan pasientlərdə sağalma müddəti əməliyyatın növündən asılı olaraq dəyişir; burun əməliyyatından sonra bir neçə gün ərzində gündəlik həyata qayıtmaq mümkün olduğu halda, badamcıq və adenoid əməliyyatından sonra ilk həftə ərzində boğaz ağrısı gözlənilən haldır.
Müalicədən sonra əlamətlərin həqiqətən yaxşılaşıb-yaxşılaşmadığını obyektiv qiymətləndirmək məqsədilə, xüsusilə orta-ağır yuxu apnoesi hallarında nəzarət yuxu testi tövsiyə oluna bilər. Çəki nəzarətinin və həyat tərzi tənzimləmələrinin uzunmüddətli davam etdirilməsi həm cərrahi, həm də PAP müalicəsinin uğurunu dəstəkləyən vacib amildir.
Uzunmüddətli izləmədə müalicəyə baxmayaraq əlamətləri davam edən və ya çəki dəyişikliyi kimi yeni risk amili ortaya çıxan pasientlərdə vəziyyətin yenidən qiymətləndirilməsi lazım ola bilər. Yuxu apnoesi xroniki və zaman keçdikcə dəyişə bilən vəziyyət olduğundan müntəzəm fasilələrlə həkim nəzarətinin davam etdirilməsi mümkün residivin və ya müalicəyə qeyri-kafi cavabın erkən aşkar edilməsinə imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Xoruldayan hər kəsdə yuxu apnoesi varmı? Xeyr, xorultunun böyük hissəsi sadə xorultudur; yuxu apnoesindən şübhələnmək üçün başqası tərəfindən müşahidə edilən nəfəs dayanmaları və ya gündüz həddindən artıq yuxululuq kimi əlavə əlamətlərin olması lazımdır.
Yuxu apnoesi müalicə olunmasa nə baş verir? Müalicə olunmayan orta-ağır yuxu apnoesi uzunmüddətli perspektivdə hipertoniya, ürək ritmi pozğunluqları və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması ilə əlaqələndirilmişdir.
PAP cihazına ömür boyu ehtiyac olurmu? İstifadə müddəti apnoenin şiddətindən və əsasda duran səbəbin nə dərəcədə aradan qaldırıla bildiyindən asılıdır; çəkinin azaldılması və ya struktur problemlərin cərrahi yolla aradan qaldırılması bəzi pasientlərdə ehtiyacı azalda bilər.
Uşaqlarda xorultu normaldırmı? Arabir müşahidə olunan yüngül xorultu tez-tez rast gəlinsə də, uşaqlarda müntəzəm xorultu, ağzı açıq yatma və yuxuda narahatlıq adenoid və ya badamcıq böyüməsi ilə bağlı ola bildiyi üçün qiymətləndirilməlidir.
Yuxu testi necə aparılır, ağrılıdırmı? Polisomnoqrafiya ağrısız testdir; bədənə yerləşdirilən sensorlar yuxu zamanı tənəffüsü və digər parametrləri qeydə alır, prosedur adətən bir gecəlik xəstəxana və ya laboratoriya şəraitində aparılır.
Qısa məlumata qayıtmaq üçün:
Qısa məqaləyə qayıtƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.