Alerjik Rinit (Saman Nezlesi)

Yazan: Op. Dr. Javidan Asafov · Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Uzmanı · Son tıbbi güncelleme: 10.10.2026

Nedir?

Alerjik rinit, burnun iç yüzeyini örten mukozanın polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü ya da küf gibi aslında zararsız maddelere karşı aşırı tepki vermesiyle oluşan bir burun iltihabıdır. Polene bağlı mevsimsel türü halk arasında “saman nezlesi” ya da “bahar nezlesi” olarak da bilinir. Toplumda sık görülür; çoğunlukla çocukluk ya da gençlik yıllarında başlar ve ailesinde alerji, astım ya da egzama olanlarda daha sıktır. Bulaşıcı değildir ve tehlikeli bir hastalık sayılmaz; ancak uykuyu, iş ve okul verimini belirgin olarak etkileyebilir.

Belirtileri

Belirtiler çoğunlukla alerjenle karşılaştıktan kısa süre sonra başlar:

• Hapşırık: Çoğu zaman art arda, nöbetler hâlinde gelir; sabahları daha belirgin olabilir.
• Burun akıntısı: Su gibi berrak bir akıntıdır; boğaza süzülen geniz akıntısı da olabilir.
• Kaşıntı: Burunda, damakta, boğazda ve kulak içinde kaşıntı alerjinin tipik işaretidir.
• Burun tıkanıklığı: Burun etlerinin şişmesiyle oluşur; geceleri artabilir ve ağızdan nefes almaya, horlamaya, uykunun bölünmesine yol açabilir.
• Göz yakınmaları: Gözlerde kaşıntı, sulanma ve kızarıklık sık eşlik eder.

Bunlara koku almada azalma ve yorgunluk da eklenebilir. Ateş ve kas ağrısı alerjik rinitin belirtisi değildir.

Nedenleri ve tetikleyiciler

Alerjik rinite yol açan maddelere alerjen denir. En sık rastlananlar şunlardır:

• Polenler: Ağaç, çayır-çimen ve yabani ot polenleri bitkilerin çiçeklendiği aylarda havada yoğunlaşır.
• Ev tozu akarı: Yatak, yastık, halı ve döşemelerde yaşayan, gözle görülmeyen küçük canlılardır.
• Hayvan tüyü: Alerjiye asıl yol açan, kedi ve köpek gibi evcil hayvanların tüyüne bulaşan deri döküntüleri ve tükürüktür.
• Küf mantarları: Rutubetli ve iyi havalanmayan ortamlarda çoğalır.

Belirtiler yalnızca yılın belirli dönemlerinde, örneğin ilkbahar ve yaz aylarında ortaya çıkıyorsa mevsimsel alerjik rinit söz konusudur; neden çoğunlukla polenlerdir. Yıl boyu süren yakınmalarda ise akar, evcil hayvan ve küf gibi ev içi alerjenler ön plandadır; buna yıl boyu süren (pereniyal) alerjik rinit denir. Sigara dumanı, keskin kokular ve hava kirliliği alerjen olmasalar da hassas burunda yakınmaları artırabilir.

Soğuk algınlığından farkı

Soğuk algınlığı virüslerin yol açtığı bulaşıcı bir enfeksiyondur; boğaz ağrısı, halsizlik ve bazen hafif ateşle başlar, akıntı zamanla koyulaşabilir ve genellikle kısa sürede kendiliğinden geçer. Alerjik rinitte ise ateş olmaz, akıntı çoğunlukla berrak ve sulu kalır, burunda ve gözlerde kaşıntı belirgindir. Belirtiler alerjenle temas sürdükçe haftalarca devam edebilir; her yıl aynı mevsimde ya da tozlu bir ortam, bir hayvanla temas gibi belirli durumlarda tekrarlar.

Muayene ve tanı

Tanı büyük ölçüde ayrıntılı bir öyküye dayanır: yakınmaların hangi mevsimde ve hangi ortamlarda arttığı, evde hayvan, halı ya da rutubet olup olmadığı, ailede alerji ve astım öyküsü sorulur. Muayenede burun etleri çoğunlukla şiş ve soluk renkli görünür. İnce bir kamerayla yapılan endoskopik muayene, eşlik edebilecek burun orta bölmesi eğriliği, burun eti büyümesi, polip ya da sinüzit bulgularını da gösterir. Hangi maddeye karşı alerji olduğunu ortaya koymak için genel olarak deri testleri ya da kanda alerjiye özgü antikorların ölçümü gibi alerji testleri kullanılır; sonuçlar kişinin yakınmalarıyla birlikte yorumlandığında anlam taşır.

Tedavi

Tedavinin ilk adımı, tetikleyici alerjenlerle teması mümkün olduğunca azaltmaktır: polen yoğun günlerde pencereleri kapalı tutmak, yatak odasında akar ve tozla mücadele etmek, evin rutubetini azaltmak bu önlemlerin başında gelir. Deniz suyu ya da serum fizyolojik ile burun yıkama alerjenleri ve salgıları temizler; çocuklarda ve gebelikte de kullanılabilen destekleyici bir yöntemdir. İlaç tedavisinde sık kullanılan gruplar şunlardır:

• Burun içi kortikosteroid spreyler: Mukozadaki alerjik iltihabı ve şişliği azaltır; tıkanıklığın yanı sıra hapşırık, akıntı ve kaşıntıda da etkilidir. Etkisi düzenli kullanımla giderek arttığı için ihtiyaç anında değil, hekimin önerdiği şekilde düzenli kullanılır ve bağımlılık yapmaz.
• Antihistaminikler: Tablet ya da burun spreyi şeklinde kullanılır; hapşırık, kaşıntı ve akıntıyı azaltır. Tablet şeklindekilerin tıkanıklığa etkisi daha sınırlıdır. Göz yakınmalarında alerjiye yönelik göz damlaları eklenebilir.

Burun açıcı (dekonjestan) spreyler tıkanıklığı hızla açsa da yalnızca kısa süreli rahatlama için kullanılmalıdır; uzun kullanımda etkisi geçtikçe burun daha çok tıkanır (burun spreyi bağımlılığı).

Alerjen immünoterapisi (halk arasında “alerji aşısı”), alerjiye yol açan maddenin çok küçük miktarlardan başlanarak düzenli aralıklarla verilmesiyle bağışıklık sisteminin bu maddeye alışmasını amaçlayan, uzun soluklu bir yöntemdir. Genel olarak, alerjisi testlerle gösterilmiş ve ilaçlarla yeterince rahatlamayan bazı kişilerde gündeme gelir.

Düzenli ve doğru ilaç kullanımına rağmen tıkanıklık sürüyorsa buna büyümüş burun etleri (konka hipertrofisi) ya da burun orta bölmesinin eğriliği (septum deviasyonu) eşlik ediyor olabilir. Bu durumda konka küçültme ya da septoplasti nefes almayı rahatlatabilir. Cerrahi alerjiyi ortadan kaldırmaz; hapşırık, kaşıntı ve akıntı için alerji tedavisine devam edilir.

Ne zaman başvurmalı?

Hapşırık, akıntı, kaşıntı ya da tıkanıklık haftalarca sürüyor, her yıl tekrarlıyor, uykunuzu ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa ya da burun açıcı spreyi bırakamıyorsanız bir KBB uzmanına başvurmanız önerilir. Yakınmalar hep burnun aynı tarafında oluyorsa, akıntıya sık sık kan karışıyorsa ya da koku alma belirgin olarak azaldıysa muayeneyi ertelemeyin; bu yakınmaların alerji dışında nedenleri olabilir. Öksürük ya da hırıltılı solunum eşlik ediyorsa bunu da muayenede belirtin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurunuz.