Allergik rinit (polinoz)

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 10.10.2026

Bu nədir?

Allergik rinit burnun daxili səthini örtən selikli qişanın bitki tozcuğu, ev tozu gənəsi, heyvan tükü və ya kif kimi əslində zərərsiz maddələrə qarşı həddindən artıq reaksiya verməsi ilə yaranan burun iltihabıdır. Bitki tozcuğuna bağlı mövsümi növü «polinoz», xalq arasında isə «yaz allergiyası» və ya «ot qızdırması» kimi də tanınır. Geniş yayılmış vəziyyətdir; çox vaxt uşaqlıq və ya gənclik illərində başlayır və ailəsində allergiya, astma və ya ekzema olanlarda daha tez-tez rast gəlinir. Yoluxucu deyil və təhlükəli xəstəlik sayılmır; lakin yuxuya, işdə və məktəbdə məhsuldarlığa nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir edə bilər.

Əlamətləri

Əlamətlər adətən allergenlə qarşılaşdıqdan qısa müddət sonra başlayır:

• Asqırma: çox vaxt ardıcıl, tutmalar şəklində olur; səhərlər daha qabarıq ola bilər.
• Burun axıntısı: su kimi şəffaf axıntıdır; boğaza süzülən burun-udlaq axıntısı da ola bilər.
• Qaşınma: burunda, damaqda, boğazda və qulaq içində qaşınma allergiyanın tipik əlamətidir.
• Burun tutulması: burun balıqqulaqlarının şişməsi ilə yaranır; gecələr arta bilər və ağızdan nəfəs almağa, xoruldamağa, yuxunun pozulmasına səbəb ola bilər.
• Göz şikayətləri: gözlərdə qaşınma, yaşarma və qızartı çox vaxt burun əlamətlərini müşayiət edir.

Bunlara qoxu hissinin azalması və yorğunluq da əlavə oluna bilər. Hərarət və əzələ ağrısı allergik rinitin əlaməti deyil.

Səbəbləri və tətikləyici amillər

Allergik rinitə səbəb olan maddələrə allergen deyilir. Ən çox rast gəlinənlər bunlardır:

• Bitki tozcuqları: ağac, çəmən otu və alaq otu tozcuqları bitkilərin çiçək açdığı aylarda havada çoxalır.
• Ev tozu gənəsi: döşək, yastıq, xalça və yumşaq mebeldə yaşayan, gözlə görünməyən kiçik canlılardır.
• Heyvan tükü: allergiyaya əslində pişik və it kimi ev heyvanlarının tükünə yapışan dəri pulcuqları və tüpürcək səbəb olur.
• Kif göbələkləri: rütubətli və yaxşı havalandırılmayan yerlərdə çoxalır.

Əlamətlər yalnız ilin müəyyən dövrlərində, məsələn yaz və yay aylarında ortaya çıxırsa, bu mövsümi allergik rinit adlanır; səbəb çox vaxt bitki tozcuqlarıdır. İl boyu davam edən şikayətlərdə isə gənə, ev heyvanları və kif kimi ev daxili allergenlər ön plandadır; bu il boyu davam edən (perennial) allergik rinit adlanır. Siqaret tüstüsü, kəskin qoxular və havanın çirklənməsi allergen olmasa da, həssas burunda şikayətləri artıra bilər.

Soyuqdəymədən fərqi

Soyuqdəymə virusların törətdiyi yoluxucu infeksiyadır; boğaz ağrısı, halsızlıq və bəzən yüngül hərarətlə başlayır, axıntı zamanla qatılaşa bilər və adətən qısa müddətdə öz-özünə keçir. Allergik rinitdə isə hərarət olmur, axıntı çox vaxt şəffaf və sulu qalır, burunda və gözlərdə qaşınma aydın hiss olunur. Allergenlə təmas sürdükcə əlamətlər həftələrlə davam edə bilər; hər il eyni mövsümdə və ya tozlu mühit, heyvanla təmas kimi müəyyən hallarda təkrarlanır.

Müayinə və diaqnoz

Diaqnoz əsasən ətraflı anamnezə söykənir: şikayətlərin hansı mövsümdə və hansı mühitlərdə artdığı, evdə heyvan, xalça və ya rütubət olub-olmadığı, ailədə allergiya və astma olub-olmadığı soruşulur. Müayinədə burun balıqqulaqları adətən şişkin və solğun rəngdə görünür. Nazik kamera ilə aparılan endoskopik müayinə müşayiət edə biləcək burun çəpərinin əyriliyini, burun balıqqulaqlarının böyüməsini, polip və ya sinusit əlamətlərini də göstərir. Hansı maddəyə qarşı allergiya olduğunu müəyyən etmək üçün ümumiyyətlə dəri testləri və ya qanda allergiyaya xas antitellərin ölçülməsi kimi allergiya testlərindən istifadə olunur; nəticələr insanın şikayətləri ilə birlikdə şərh edildikdə məna daşıyır.

Müalicə

Müalicənin ilk addımı tətikləyici allergenlərlə təması mümkün qədər azaltmaqdır: tozcuğun çox olduğu günlərdə pəncərələri bağlı saxlamaq, yataq otağında gənə və tozla mübarizə aparmaq, evdə rütubəti azaltmaq başlıca tədbirlərdir. Dəniz suyu və ya fizioloji məhlulla burnun yuyulması allergenləri və ifrazatı təmizləyir; uşaqlarda və hamiləlikdə də istifadə oluna bilən dəstəkləyici üsuldur. Dərman müalicəsində tez-tez istifadə olunan qruplar bunlardır:

• Burundaxili kortikosteroid spreylər: selikli qişadakı allergik iltihabı və şişkinliyi azaldır; tutulma ilə yanaşı asqırma, axıntı və qaşınmada da təsirlidir. Təsiri müntəzəm istifadə ilə tədricən artdığı üçün yalnız ehtiyac olanda deyil, həkimin tövsiyə etdiyi şəkildə müntəzəm istifadə olunur və asılılıq yaratmır.
• Antihistaminlər: həb və ya burun spreyi şəklində istifadə olunur; asqırma, qaşınma və axıntını azaldır. Həb şəklində olanların tutulmaya təsiri daha məhduddur. Göz şikayətlərində allergiyaya qarşı göz damcıları əlavə oluna bilər.

Burun açan (dekongestant) spreylər tutulmanı tez aradan qaldırsa da, yalnız qısamüddətli yüngülləşmə üçün istifadə edilməlidir; uzun istifadədə təsiri keçdikcə burun daha çox tutulur (burun spreyi asılılığı).

Allergen immunoterapiyası (xalq arasında «allergiya peyvəndi») allergiyaya səbəb olan maddənin çox kiçik miqdarlardan başlanaraq müntəzəm fasilələrlə verilməsi yolu ilə immun sisteminin bu maddəyə öyrəşməsinə yönəlmiş uzunmüddətli üsuldur. Ümumiyyətlə, allergiyası testlərlə təsdiqlənmiş və dərmanlardan kifayət qədər fayda görməyən bəzi insanlarda nəzərdən keçirilir.

Müntəzəm və düzgün dərman istifadəsinə baxmayaraq tutulma davam edirsə, bu vəziyyəti böyümüş burun balıqqulaqları (konxa hipertrofiyası) və ya burun çəpərinin əyriliyi (septum deviasiyası) müşayiət edə bilər. Bu halda konxa kiçiltmə və ya septoplastika nəfəs almağı yüngülləşdirə bilər. Cərrahiyyə allergiyanı aradan qaldırmır; asqırma, qaşınma və axıntı üçün allergiya müalicəsi davam etdirilir.

Nə vaxt müraciət etməli?

Asqırma, axıntı, qaşınma və ya tutulma həftələrlə davam edirsə, hər il təkrarlanırsa, yuxunuza və gündəlik həyatınıza təsir edirsə və ya burun açan spreyi buraxa bilmirsinizsə, LOR həkiminə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur. Şikayətlər həmişə burnun eyni tərəfində olursa, axıntıya tez-tez qan qarışırsa və ya qoxu hissi aydın şəkildə azalıbsa, müayinəni təxirə salmayın; bu şikayətlərin allergiyadan başqa səbəbləri ola bilər. Öskürək və ya xırıltılı tənəffüs müşayiət edirsə, bunu da müayinədə bildirin.

Əlaqəli məqalələr

• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)
• Septum deviasiyası və burun tutulması
• Sinusit
• Burun spreyi asılılığı (dərman riniti)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.