Burun açan spreyə bağlı burun tutulması (dərman riniti)

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 02.10.2026

Bu nədir?

Oksimetazolin və ya ksilometazolin kimi təsiredici maddələr olan burun açan (dekongestant) spreylər burun daxilindəki damarları daraldaraq bir neçə dəqiqə ərzində rahatlıq yaradır. Buna görə soyuqdəymə və ya sinusit zamanı qısamüddətli istifadə üçün uyğundur; təlimatlarda da adətən ən çoxu bir həftə istifadə tövsiyə olunur. Daha uzun müddət müntəzəm istifadə edildikdə dərmanın təsir müddəti qısalır, təsiri keçəndə burun əvvəlkindən daha çox tutulur və insan spreyi getdikcə daha tez-tez istifadə etməyə başlayır. Bu vəziyyət dərman riniti (rinitis medikamentoza) adlanır. Psixiatrik mənada asılılıq deyil; burnun selikli qişasının dərmana öyrəşməsi və dərmansız qaldıqda həddindən artıq şişməsi ilə yaranan dövrdür.

Hansı spreylər bu problemə səbəb olur?

Bu dövrə yalnız damar daraldıcı (dekongestant) təsirli burun açan spreylər və damcılar səbəb olur. Dəniz suyu və fizioloji məhlul olan spreylər, həmçinin həkimlərin allergiya və xroniki burun iltihabları zamanı tövsiyə etdiyi kortizonlu burun spreyləri (burundaxili steroidlər) bu təsiri yaratmır və həkim tövsiyəsi ilə uzun müddət istifadə oluna bilər. Əlinizdəki məhsulun hansı qrupdan olduğunu qutusundakı təsiredici maddənin adından və ya əczaçıdan soruşaraq öyrənə bilərsiniz.

Əlamətləri

Ən aydın şikayət sprey istifadə edilmədən keçməyən daimi burun tutulmasıdır. İnsan spreyi gün ərzində getdikcə daha tez-tez sıxmağa, gecə oyanıb istifadə etməyə, onu yanından ayırmamağa başlayır; spreysiz yata bilmir. Ağızdan nəfəs alma, xorultu, burun daxilində quruluq, yanma, qabıqlanma və qoxu hissinin azalması tez-tez rast gəlinir. Bəzi insanlarda dərmanın qana keçən hissəsinə bağlı ürəkdöyünmə, yuxusuzluq, narahatlıq və təzyiqin yüksəlməsi ola bilər.

Nə üçün vacibdir?

Uzunmüddətli istifadə burnun selikli qişasının quruluşunu və qoruyucu funksiyasını pozur; quruluq, qanaxma və infeksiyalara meyil artır. Yüksək təzyiq, ürək xəstəliyi, qlaukoma, prostat vəzinin böyüməsi və qalxanabənzər vəzin artıq işləməsi olanlarda, həmçinin hamiləlikdə əlavə risklər daşıyır. Daha vacibi, spreyə başlamağa səbəb olan əsl problem (burun çəpərinin əyriliyi, burun balıqqulaqlarının böyüməsi, allergiya və ya sinusit) çox vaxt bu dövrün arxasında gizli qalır və müalicəsiz davam edir.

Müalicə: spreyin dayandırılması

Müalicənin əsası burun açan spreyin dayandırılmasıdır. Bu dövrü asanlaşdırmaq üçün həkim tövsiyəsi ilə kortizonlu burun spreyi başlanır; bu sprey selikli qişadakı şişkinliyi azaldır və asılılıq yaratmır. Dəniz suyu və ya fizioloji məhlulla burnun yuyulması rahatlamağa kömək edir. Sprey birdən və ya tədricən, məsələn əvvəlcə bir burun dəliyində dayandırılaraq kəsilə bilər; hansı yolun uyğun olduğu insana görə müəyyən edilir. İlk günlərdə tutulma bir qədər artır; əksər insanlarda bir–iki həftə ərzində aydın rahatlama olur.

Əsas səbəbin müalicəsi

Spreyin dayandırılması dövrü qırır, lakin spreyə başlamağa səbəb olan problem müalicə edilməzsə, yenidən spreyə qayıtma ehtimalı yüksəkdir. Buna görə burun daxili ətraflı müayinə olunur; lazım gəldikdə nazik kamera ilə endoskopik müayinə aparılır. Allergiya və ya sinusit varsa, dərmanla müalicə olunur. Burun çəpərinin əyriliyi (septum deviasiyası) və ya dərmanla kiçilməyən burun balıqqulaqlarının böyüməsi (konxa hipertrofiyası) kimi struktur problemlərdə septoplastika və konxaların kiçildilməsi tutulmanı daimi həll edir və spreyə ehtiyac aradan qalxır.

Nə vaxt müraciət etməli?

Burun açan spreyi bir həftədən artıq istifadə etmək məcburiyyətində qalırsınızsa, spreysiz yata bilmirsinizsə və ya özünüz dayandırmağa çalışıb bacarmamısınızsa, LOR həkiminə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur. Yüksək təzyiq, ürək xəstəliyi və ya hamiləlik kimi hallarda bu spreyləri həkim tövsiyəsi olmadan istifadə etməyin.

Əlaqəli məqalələr

• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)
• Septum deviasiyası və burun tutulması
• Sinusit
• Allergik rinit (polinoz)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.