Burun balıqqulağı (konxa) nədir?
Konxalar burun boşluğunun hər iki yan divarında bir-birinin üstündə yerləşən, nazik sümük əsası qalın və damarlarla zəngin selikli qişa ilə örtülmüş strukturlardır. Xalq arasında «burun əti» adlanan bu strukturlar xəstəlik deyil, burnun normal hissəsidir: tənəffüs etdiyimiz havanı isidir, nəmləndirir və süzür. Ən böyükləri olan aşağı konxalar hava axınının böyük hissəsini yönləndirir; buna görə də şişdikdə tutulma dərhal hiss olunur.
Konxaların selikli qişası gün ərzində təbii olaraq şişib çəkilir və iki burun keçidi bir neçə saatdan bir növbələşir — buna «burun sikli» deyilir. Problem bu şişkinliyin daimi hal alması və dərmanla keçməməsidir; bu vəziyyət konxa hipertrofiyası adlanır.
Nə üçün böyüyür?
Ən çox rast gəlinən səbəb allergik rinitdir: ev tozu gənəsi, bitki tozcuğu və ya heyvan tükü kimi allergenlər selikli qişanı daim qıcıqlandırır. Siqaret tüstüsü, çirkli hava, hormonal dəyişikliklər (hamiləlik, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri), bəzi təzyiq dərmanları və damar daraldıcı burun damcılarının uzunmüddətli istifadəsi (medikamentoz rinit) də konxaları böyüdür. Septum deviasiyasında isə burnun geniş tərəfindəki konxa boşluğu doldurmaq üçün illər ərzində böyüyür; buna görə də septum əməliyyatlarında konxalar mütləq qiymətləndirilməlidir.
Uzun müddət davam edən böyümədə yalnız selikli qişa deyil, altındakı sümük də qalınlaşa bilər. Bu fərq vacibdir: selikli qişanın böyüməsi dərmana və radiotezliyə yaxşı cavab verir, sümüyün böyüməsi isə cərrahi kiçiltmə tələb edir.
Əlamətləri hansılardır?
Əsas əlamət adətən ikitərəfli olan və gecə uzandıqda artan burun tutulmasıdır; böyrü üstə uzandıqda aşağıda qalan tərəf tutulur. Ağızla nəfəs alma, xorultu, səhərlər ağız quruluğu, udlağa selik axması, qoxu hissinin zəifləməsi, təkrarlanan sinusit və «burunda danışma» səciyyəvi şikayətlərdir. Allergik mənşəli hallarda asqırma, qaşınma və sulu burun axıntısı da müşahidə olunur.
Damar daraldıcı damcı ilə tutulmanın bir neçə saatlıq açılıb sonra daha da pisləşməsi konxa mənşəli tutulmanın və medikamentoz rinitin ən tipik əlamətidir; bu damcılar yalnız qısa müddət istifadə edilməlidir.
Diaqnoz necə qoyulur?
Müayinədə burun boşluğu endoskopla qiymətləndirilir; konxanın ölçüsü, selikli qişanın rəngi, septum əyriliyi və poliplərin olub-olmaması eyni zamanda görünür. Damar daraldıcı tətbiq edildikdən sonra konxanın nə qədər kiçildiyinə baxılır: yaxşı kiçilirsə, problem selikli qişadadır, kiçilmirsə, sümük komponenti üstünlük təşkil edir. Lazım gəldikdə allergiya testləri və sinusları da əhatə edən kompüter tomoqrafiyası aparılır. Tomoqrafiya xüsusilə əməliyyat planlaşdırılarkən septum, konxa və sinusların birlikdə qiymətləndirilməsinə imkan verir.
Müalicə: əvvəlcə dərman
İlk addım əsas səbəbin müalicəsidir. Allergik rinitdə intranazal steroid spreylərin müntəzəm istifadəsi (təsiri müntəzəm istifadə ilə tədricən artır), antihistaminlər, burnun duzlu məhlulla yuyulması və allergenlə təmasın məhdudlaşdırılması pasientlərin əksəriyyətində kifayət edir. Siqaretdən imtina edilməli, damar daraldıcı damcılar kəsilməlidir. Kifayət qədər müddət müntəzəm müalicəyə baxmayaraq tutulma davam edirsə, cərrahi kiçiltmə üsulları müzakirə olunur.
Konxa kiçiltmə üsulları
Məqsəd konxanı yox etmək deyil, funksiyasını qoruyaraq həcmini azaltmaqdır; konxa tamamilə çıxarılarsa, burun quruyur və «boş burun sindromu» adlanan narahatedici vəziyyət yarana bilər. Ən çox istifadə olunan üsul radiotezliklə konxa kiçiltməsidir: yerli anesteziya altında nazik elektrod selikli qişanın altına yeridilir və nəzarət olunan istiliklə toxuma büzüşdürülür. Prosedur 10–15 dəqiqə çəkir, tampon tələb etmir və elə həmin gün işə qayıtmaq mümkündür; təsiri 3–6 həftə ərzində tam özünü göstərir. Selikli qişanı qoruyan üsuldur və lazım gəldikdə təkrarlana bilər.
Sümük böyüməsinin üstünlük təşkil etdiyi və ya radiotezliyin kifayət etmədiyi hallarda mikrodebriderlə selikli qişanın altından (submukoz) kiçiltmə və ya konxanın sümük hissəsinin qismən çıxarıldığı konxoplastika aparılır. Bu əməliyyatlar adətən septoplastika və ya rinoplastika ilə eyni seansda, ümumi anesteziya altında aparılır; burnun xaricində kəsik aparılmır. Əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə qabıqlanma və yüngül qanaxma ola bilər; burnun duzlu məhlulla müntəzəm yuyulması və nəmləndirici məlhəmlər sağalmanı sürətləndirir. Nəticənin davamlı olması üçün əsas səbəb olan allergiyanın müalicəsini davam etdirmək vacibdir.
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.
Əlaqəli məqalələr
- Han JK, et al. Clinical Consensus Statement: Septoplasty with or without Inferior Turbinate Reduction. Otolaryngol Head Neck Surg 2015. PubMed