Tükürük Bezi Hastalıkları

Yazan: Op. Dr. Javidan Asafov · Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Uzmanı · Son tıbbi güncelleme: 24.09.2026

Tükürük bezleri nerededir, ne iş yapar?

Üç çift büyük tükürük bezimiz vardır: kulağın önünde ve altında yer alan parotis, çene kemiğinin altındaki submandibular ve dilin altındaki sublingual bezler. Bunlara ek olarak dudak, yanak ve damak mukozasında yüzlerce küçük tükürük bezi bulunur. Bezler günde yaklaşık bir–bir buçuk litre tükürük üreterek sindirimi başlatır, dişleri çürüğe karşı korur, ağzın nemli kalmasını ve rahat konuşmayı sağlar. Tükürük bezi hastalıkları üç ana başlıkta toplanır: kanal tıkanıklığı (taş), iltihap ve kitleler.

Tükürük bezi taşı (sialolitiazis)

Tükürüğün içindeki minerallerin bez kanalında çökelerek taş oluşturmasıdır; taşların yaklaşık yüzde 80'i çene altı bezinde görülür. Tipik yakınma, yemek sırasında ya da hemen sonrasında bezin aniden şişip ağrımasıdır; şişlik saatler içinde iner, bir sonraki öğünde yeniden başlar. Kanal tamamen tıkanırsa üzerine iltihap eklenir. Tanı muayene ve ultrasonografiyle konur. Küçük taşlarda bol su içmek, ekşi şekerleme ya da limonla tükürük akışını artırmak, ılık kompres ve bezin öne doğru masajı taşın kendiliğinden düşmesini sağlayabilir. Düşmeyen taşlar ağız içinden küçük bir kesiyle ya da ince bir kamerayla kanala girilerek (sialendoskopi) çıkarılır; bez ancak tekrarlayan ve başka yolla çözülemeyen olgularda alınır.

Tükürük bezi iltihabı (sialadenit)

Bezin ani, ağrılı, kızarık şişmesi ve bazen ağıza iltihap gelmesiyle kendini gösterir. Susuz kalma, ağız hijyeninin bozuk olması, ileri yaş ve bazı ilaçlar tükürük akışını azaltarak bakteriyel iltihaba zemin hazırlar; kanalda taş bulunması riski artırır. Virüslerin yol açtığı iltihabın en bilineni kabakulaktır; aşılama sayesinde artık seyrektir ve çoğunlukla iki taraflı parotis şişliğiyle seyreder. Bakteriyel iltihap antibiyotik, bol sıvı, ağrı kesici ve tükürük akışını artıran önlemlerle tedavi edilir; apse gelişirse boşaltılır. Sık tekrarlayan iltihaplarda altta yatan taş ya da kanal darlığı araştırılır.

Tükürük bezi kitleleri ve tümörleri

Kulak önünde ya da çene altında ağrısız, yavaş büyüyen ve haftalarca inmeyen bir şişlik tümör olarak değerlendirilir. Parotis kitlelerinin yaklaşık yüzde 80'i iyi huyludur; en sık görülenleri pleomorfik adenom ve Warthin tümörüdür. Çene altı bezindeki kitlelerde kötü huylu olasılığı daha yüksek, küçük tükürük bezlerinde ise daha da yüksektir. Tanıda ultrasonografi ve ince iğne aspirasyon biyopsisi esastır; gerekli olgularda MR istenir. Bu kitlelerden parça biyopsisi alınmaz, çünkü tümör hücrelerinin çevreye yayılma riski vardır. İyi huylu tümörler de çıkarılır: büyümeye devam ederler ve küçük bir bölümü yıllar içinde kötü huylu hale gelebilir. Ameliyat, parotis için yüz sinirinin korunduğu parotidektomi, çene altı bezi için bezin bütün olarak çıkarılmasıdır; kötü huylu tümörlerde tedaviye boyun diseksiyonu ve radyoterapi eklenebilir.

Ağız kuruluğu ve diğer nedenler

Sjögren sendromu gibi otoimmün hastalıklar, çok sayıda ilaç (tansiyon, depresyon, alerji ilaçları) ve baş-boyun bölgesine uygulanmış radyoterapi tükürük üretimini azaltarak ağız kuruluğuna, diş çürüklerine ve tekrarlayan bez iltihabına yol açar. Tedavi altta yatan nedene yöneliktir; yapay tükürük ürünleri, şekersiz sakız ve düzenli diş bakımı yakınmaları hafifletir.

Ne zaman KBB uzmanına başvurmalı?

İki haftadan uzun süren ya da sürekli büyüyen bir şişlik, yemekle tekrar eden ağrılı şişme, bezin üzerinde kızarıklık ve ateş, ağıza iltihap gelmesi ya da kitleyle birlikte yüzde güçsüzlük, uyuşma ve ağız açmada kısıtlılık gecikmeden değerlendirilmelidir. Yüz güçsüzlüğünün eşlik ettiği kitle özellikle önemlidir; kötü huylu tümör açısından uyarıcıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurunuz.