Tüpürcək vəziləri harada yerləşir və nə iş görür?
Üç cüt böyük tüpürcək vəzimiz var: qulağın önündə və altında yerləşən qulaqətrafı (parotid), çənə sümüyünün altındakı çənəaltı (submandibulyar) və dilin altındakı dilaltı vəzilər. Bunlardan əlavə dodaq, yanaq və damaq selikli qişasında yüzlərlə kiçik tüpürcək vəzi var. Vəzilər gündə təxminən bir–bir yarım litr tüpürcək ifraz edərək həzmi başladır, dişləri kariyesdən qoruyur, ağzın nəm qalmasını və rahat danışmağı təmin edir. Tüpürcək vəzi xəstəlikləri üç əsas qrupa bölünür: axacağın tutulması (daş), iltihab və törəmələr.
Tüpürcək vəzi daşı (sialolitiaz)
Tüpürcəkdəki minerallar vəzin axacağında çökərək daş əmələ gətirir; daşların təxminən 80 faizi çənəaltı vəzidə rast gəlinir. Tipik şikayət yemək zamanı və ya dərhal sonra vəzin qəfil şişib ağrımasıdır; şişkinlik saatlar ərzində çəkilir, növbəti yeməkdə yenidən başlayır. Axacaq tam tutulduqda üzərinə iltihab əlavə olunur. Diaqnoz müayinə və ultrasəs müayinəsi ilə qoyulur. Kiçik daşlarda bol su içmək, turş konfet və ya limonla tüpürcək axınını artırmaq, ilıq kompres və vəzin önə doğru masajı daşın öz-özünə düşməsinə kömək edə bilər. Düşməyən daşlar ağız içindən kiçik kəsiklə və ya axacağa daxil edilən nazik kamera ilə (sialendoskopiya) çıxarılır; vəz yalnız təkrarlanan və başqa yolla həll olunmayan hallarda götürülür.
Tüpürcək vəzi iltihabı (sialadenit)
Vəzin qəfil, ağrılı və qızarmış şəkildə şişməsi, bəzən ağıza irin gəlməsi ilə özünü göstərir. Susuz qalma, ağız gigiyenasının pozulması, yaşlılıq və bəzi dərmanlar tüpürcək axınını azaldaraq bakterial iltihaba zəmin yaradır; axacaqda daşın olması riski artırır. Virusların törətdiyi iltihabın ən məşhuru parotitdir (“svinka”); peyvənd sayəsində artıq nadir hallarda rast gəlinir və adətən hər iki qulaqətrafı vəzin şişməsi ilə keçir. Bakterial iltihab antibiotik, bol maye, ağrıkəsici və tüpürcək axınını artıran tədbirlərlə müalicə olunur; abses yaranarsa boşaldılır. Tez-tez təkrarlanan iltihablarda altda yatan daş və ya axacaq darlığı araşdırılır.
Tüpürcək vəzi törəmələri və şişləri
Qulaq önündə və ya çənə altında ağrısız, yavaş böyüyən və həftələrlə çəkilməyən şişkinlik şiş kimi qiymətləndirilir. Qulaqətrafı vəzi törəmələrinin təxminən 80 faizi xoşxassəlidir; ən çox rast gəlinənləri pleomorf adenoma və Uortin şişidir. Çənəaltı vəzidə bədxassəli olma ehtimalı daha yüksək, kiçik tüpürcək vəzilərində isə daha da yüksəkdir. Diaqnostikada ultrasəs müayinəsi və nazik iynə ilə aspirasiya biopsiyası əsasdır; lazım gəldikdə MRT təyin edilir. Bu törəmələrdən kəsiklə parça götürülmür, çünki şiş hüceyrələrinin ətrafa yayılma riski var. Xoşxassəli şişlər də çıxarılır: böyüməyə davam edir və kiçik bir hissəsi illər ərzində bədxassəliyə çevrilə bilər. Əməliyyat qulaqətrafı vəz üçün üz sinirinin qorunduğu parotidektomiya, çənəaltı vəz üçün vəzin bütövlükdə çıxarılmasıdır; bədxassəli şişlərdə müalicəyə boyun disseksiyası və şüa terapiyası əlavə oluna bilər.
Ağız quruluğu və digər səbəblər
Şeqren sindromu kimi autoimmun xəstəliklər, çoxlu dərmanlar (təzyiq, depressiya, allergiya dərmanları) və baş-boyun nahiyəsinə aparılmış şüa terapiyası tüpürcək ifrazını azaldaraq ağız quruluğuna, diş kariyesinə və təkrarlanan vəz iltihabına səbəb olur. Müalicə altda yatan səbəbə yönəlir; süni tüpürcək məhsulları, şəkərsiz saqqız və müntəzəm diş baxımı şikayətləri yüngülləşdirir.
LOR həkiminə nə vaxt müraciət etməli?
İki həftədən uzun çəkən və ya davamlı böyüyən şişkinlik, yeməklə təkrarlanan ağrılı şişmə, vəzin üzərində qızartı və hərarət, ağıza irin gəlməsi və ya törəmə ilə birlikdə üzdə zəiflik, keyləşmə və ağzı açmaqda çətinlik gecikmədən qiymətləndirilməlidir. Üz zəifliyinin müşayiət etdiyi törəmə xüsusilə vacibdir; bədxassəli şiş baxımından xəbərdaredici əlamətdir.
Bu mövzu haqqında daha ətraflı məlumat istəyirsiniz?
Ətraflı məqaləni oxuƏlaqəli məqalələr
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.
- Wilson KF, Meier JD, Ward PD. Salivary gland disorders. Am Fam Physician 2014. PubMed
- Sood S, McGurk M, Vaz F. Management of salivary gland tumours: United Kingdom National Multidisciplinary Guidelines. J Laryngol Otol 2016. PubMed
- Koch M, Zenk J, Iro H. Algorithms for treatment of salivary gland obstructions. Otolaryngol Clin North Am 2009. PubMed