Qoxu itkisi: ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 19.10.2026

Qoxu necə qəbul edilir?

Qoxunu qəbul edən xüsusi sinir hüceyrələri burun boşluğunun ən yuxarı hissəsində, iki gözün arası səviyyəsindəki kiçik selikli qişa sahəsində (iybilmə epitelisi) yerləşir. Nəfəs aldığımız havadakı qoxu molekulları bu sahəyə çatdıqda selikli qişanı örtən nazik ifrazat təbəqəsində həll olur və sinir hüceyrələrinin uclarındakı reseptorlarla birləşir. Qıcıqlanan sinir hüceyrələrinin nazik lifləri burun boşluğunun yuxarı divarını təşkil edən dəlikli nazik sümük lövhəsindən keçərək beynin alt səthində yerləşən iybilmə soğanağına çatır. Siqnal buradan beynin qoxu, yaddaş və emosiyalarla bağlı nahiyələrinə ötürülür.

Qoxu sinir hüceyrələrinin mühüm xüsusiyyəti zədələndikdə burundakı kök hüceyrələrdən yenilənə bilməsidir. Qoxu itkisi olan bir çox insanda zamanla bərpanın müşahidə olunması bu yenilənmə qabiliyyəti ilə bağlıdır. Qoxular buruna iki yolla çatır: burun dəliklərindən nəfəslə alınan hava ilə və yemək yeyərkən ağızdan boğaz yolu ilə burnun arxasına qalxan hava ilə. İkinci yol yeməklərin aromatını formalaşdırır. Buna görə qoxu itkisi olanlar çox vaxt dad hiss etmədiklərindən şikayətlənir; halbuki dilin qəbul etdiyi şirin, duzlu, turş və acı kimi əsas dadlar adətən qorunub saxlanılır.

İybilmə pozğunluqlarının növləri

İybilmə pozğunluqları qoxu hissinin nə dərəcədə azaldığına və ya necə dəyişdiyinə görə adlandırılır. Bir insanda eyni vaxtda bir neçə növ ola bilər.

• Hiposmiya: qoxu hissinin azalmasıdır. Qoxular daha zəif, daha gec və ya yalnız güclü olduqda hiss olunur.
• Anosmiya: qoxu hissinin tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə itməsidir. Nanə və ya ammonyak kimi bəzi kəskin maddələrin burunda yaratdığı sərinlik və ya yanma hissi ayrıca sinirlə qəbul edildiyi üçün qala bilər; bu, qoxu hissinin geri qayıtması demək deyil.
• Parosmiya: qoxunun olduğundan fərqli və çox vaxt narahatedici şəkildə hiss olunmasıdır. Qəhvə, soğan, qızardılmış ət və ya diş pastası yanıq, çürük və ya kimyəvi bir şey kimi qoxuya bilər. Yemək yeməyi çətinləşdirə bilsə də, çox vaxt virusdan sonrakı qoxu itkisinin bərpa dövründə ortaya çıxır və zamanla azalmağa meyillidir.
• Fantosmiya: ətrafda mənbəyi olmadığı halda qoxu hiss edilməsidir; yanıq, tüstü, kimyəvi və ya çürük qoxusu tez-tez təsvir olunur. Çox vaxt virusdan sonrakı və ya burun və sinus mənşəli iybilmə pozğunluqları ilə birlikdə müşahidə olunur. Sinuslardakı iltihabın yaratdığı, həqiqətən mövcud olan pis qoxu isə müayinədə bundan fərqləndirilir.

Keçirici və sinir mənşəli səbəblər

Qoxu itkisinin səbəbləri iki əsas qrupda nəzərdən keçirilir. Bu bölgü müalicənin seçilməsinə istiqamət verir.

Keçirici tip qoxu itkisi

Qoxu sinirləri sağlam olduğu halda qoxu molekullarının qoxu sahəsinə çata bilməməsidir. Ən çox rast gəlinən səbəbləri xroniki sinusit və burun polipləridir. Poliplər uzun sürən selikli qişa iltihabı nəticəsində inkişaf edən, xərçəng olmayan şişkinliklərdir və qoxu sahəsinin yerləşdiyi yuxarı burun boşluğunu doldura bilər. Xroniki sinusitdə iltihab yalnız hava yolunu daraltmaqla qalmır, iybilmə epitelisinə də birbaşa təsir edə bilər; buna görə aydın tutulma olmasa da qoxu hissi azala bilər. Allergik rinit və qeyri-allergik burun iltihablarında selikli qişanın şişkinliyi də qoxu hissini azaldır. Burun çəpərinin əyriliyi (septum deviasiyası) və burun balıqqulaqlarının böyüməsi (konxa hipertrofiyası) tək başına nadir hallarda tam qoxu itkisinə səbəb olur, lakin hava axınını azaltmaqla buna töhfə verə bilər. Bu tip qoxu itkisi çox vaxt burun tutulması ilə birlikdə artıb-azalır və müalicəyə əksər hallarda yaxşı cavab verir.

Sinir mənşəli qoxu itkisi

Qoxu sinir hüceyrələrinin, iybilmə liflərinin və ya beyindəki iybilmə yollarının təsirə məruz qalması nəticəsində yaranır. Virus infeksiyaları, baş travması, yaşlanma, siqaret, bəzi kimyəvi maddələrlə təmas və bəzi dərmanlar bu qrupa aiddir. Nadir hallarda insan anadangəlmə qoxu hiss etmir. Bəzi insanlarda isə ətraflı qiymətləndirməyə baxmayaraq aydın səbəb tapılmır. Sinir mənşəli qoxu itkisində burun müayinəsi adətən normal olur. Bəzi insanlarda hər iki qrup birlikdə ola bilər.

Virusdan sonrakı qoxu itkisi (COVID-19 daxil olmaqla)

Soyuqdəymə və qrip kimi yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları keçdikdən sonra burun açıldığı halda qoxu hissinin geri qayıtmaması qoxu itkisinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Virus qoxu sinir hüceyrələrinə və bu hüceyrələri dəstəkləyən hüceyrələrə təsir edərək iybilmə sisteminin funksiyasını pozur. COVID-19 pandemiyası ilə bu vəziyyət xeyli daha çox insanda müşahidə olundu və daha yaxşı tanındı; COVID-19-da qoxu itkisi aydın burun tutulması olmadan, qəfildən başlaya bilər.

Virusdan sonrakı qoxu itkisi olan bir çox insanda qoxu hissi zamanla tamamilə və ya qismən geri qayıdır; qoxu məşqi bu prosesi dəstəkləyə bilər. Bəzi insanlarda bərpa sürətli, bəzilərində isə yavaş və mərhələli gedir; qoxu sinirlərinin yenilənməsi vaxt apardığı üçün səbirli olmaq lazımdır. Bərpa prosesində parosmiya və ya fantosmiya ortaya çıxa bilər; bu vəziyyət narahatedici olsa da, çox vaxt sağalma prosesində müşahidə olunur və zamanla yüngülləşməyə meyillidir.

Baş travması

Başa dəyən zərbələr, xüsusən yıxılmalar və yol-nəqliyyat qəzaları beynin kəllə daxilində qəfil hərəkət etməsinə səbəb olur. Bu zaman burun boşluğunun yuxarı divarındakı nazik sümük lövhəsindən keçən həssas iybilmə lifləri dartıla və ya qırıla bilər; beyindəki iybilmə nahiyələri də təsirə məruz qala bilər. İnsan ilk dövrdə digər xəsarətləri ilə məşğul olduğu üçün qoxu itkisinin bəzən sonradan fərqinə varır. Travmadan sonrakı qoxu itkisində bərpa virusdan sonrakı itkiyə nisbətən daha yavaş və daha məhdud ola bilər; buna baxmayaraq bəzi insanlarda zamanla əhəmiyyətli yaxşılaşma müşahidə olunur və qoxu məşqi bu prosesdə dəstəkləyici ola bilər.

Yaşla bağlı azalma

Görmə və eşitmə kimi qoxu hissi də yaşla birlikdə tədricən zəifləyir. Yaşlandıqca qoxu sinir hüceyrələrinin yenilənmə sürəti azalır, burnun selikli qişası nazikləşir və iybilmə liflərinin keçdiyi sümük dəlikləri darala bilər. Bu azalma çox yavaş inkişaf etdiyi üçün insanların çoxu onun fərqinə varmır; ahıl yaşda yeməklərdən əvvəlki kimi dad ala bilməmək, iştahsızlıq və yeməklərə çox duz əlavə etmək ilk əlamətlər ola bilər. Bu halda da burun tutulması, sinusit və ya istifadə olunan dərmanlar kimi aradan qaldırıla bilən səbəblərin müşayiət edib-etmədiyinə baxılır.

Nevroloji xəstəliklərlə əlaqəsi

Parkinson və Alsheymer kimi bəzi nevroloji xəstəliklərdə qoxu hissinin azalması müşahidə oluna bilər və bu azalma bəzən digər əlamətlərdən əvvəl ortaya çıxa bilər. Bu məlumat qoxu itkisi olan insanları narahat edə bilər; lakin qoxu itkisinin böyük əksəriyyəti burun və sinus xəstəlikləri, keçirilmiş infeksiyalar və ya yaşla bağlıdır. Nevroloji xəstəliklərdə qoxu itkisi adətən tək başına deyil, başqa əlamətlərlə birlikdə məna kəsb edir.

Müayinə və testlər

Qiymətləndirmə ətraflı anamnezlə başlayır: qoxu itkisinin nə vaxt, qəfildən, yoxsa tədricən başladığı, ondan əvvəl zökəm, qrip və ya COVID-19 keçirilib-keçirilmədiyi, burun tutulması, axıntı, allergiya, baş travması, siqaret, kimyəvi maddələrlə təmas və istifadə olunan dərmanlar soruşulur. Qoxuların təhrif olunmuş şəkildə hiss edilib-edilmədiyi də vacibdir.

Sonra burun daxili nazik kamera ilə aparılan endoskopik müayinə ilə yoxlanılır. Bu müayinə polipi, sinusit əlamətlərini, selikli qişa şişkinliyini, burun balıqqulaqlarının böyüməsini və septum əyriliyini göstərir; qoxu sahəsinin açıq olub-olmadığı qiymətləndirilir. Qoxu hissinin nə dərəcədə pozulduğu müxtəlif qoxuları hiss etməyə, fərqləndirməyə və tanımağa əsaslanan standart iybilmə testləri ilə ölçülə bilər. Bu testlər müqayisə oluna bilən nəticə verir və bərpanın izlənməsinə kömək edir.

Sinusit və ya polipdən şübhələnilirsə, lazım gəldikdə sinusların kompüter tomoqrafiyası (KT) tələb oluna bilər; tomoqrafiya xəstəliyin yayılma dərəcəsini göstərir və əməliyyat düşünülürsə, planlaşdırmaya kömək edir. Baş travmasından sonra yaranan, səbəbi izah olunmayan və ya sinir mənşəli olduğu düşünülən qoxu itkilərində lazım gəldikdə MRT tələb oluna bilər. Hər qoxu itkisində görüntüləmə müayinəsi lazım deyil.

Müalicə variantları

Müalicə qoxu itkisinin səbəbinə görə planlaşdırılır; hansı dərmanın necə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. Siqareti tərgitmək və iybilmə sisteminə zərər verə biləcək kimyəvi maddələrdən uzaq durmaq istənilən səbəbdə faydalıdır.

Burun tutulması və iltihabı ilə bağlı qoxu itkisi

Sinusit, polip və allergiya ilə bağlı qoxu itkisində məqsəd selikli qişa şişkinliyini azaldaraq havanın qoxu sahəsinə çatmasını təmin etməkdir. Burundaxili kortikosteroid sprey və ya damcılar əsas müalicədir və həkimin tövsiyə etdiyi şəkildə müntəzəm istifadə olunur. Qoxu sahəsi burnun yuxarı hissəsində olduğu üçün istifadə zamanı başın uyğun vəziyyətdə saxlanması dərmanın bu sahəyə çatmasını asanlaşdıra bilər; düzgün istifadə qaydası müayinədə göstərilir. Duzlu su ilə burnun yuyulması ifrazatı təmizləyir və dərmanın təsirini dəstəkləyir. Burun açan (dekongestant) spreylər qısamüddətli yüngülləşmə versə də, uzun istifadədə dərman mənşəli tutulmaya səbəb ola bilər.

Virusdan sonrakı qoxu itkisi

Virusdan sonrakı qoxu itkisində qoxu sinirlərinin yenilənməsini birbaşa sürətləndirən, təsiri kifayət qədər sübut olunmuş dərman yoxdur. Müalicənin əsasını qoxu məşqi təşkil edir və bu üsul beynəlxalq klinik tövsiyələrdə məsləhət görülür. Müşayiət edən burun iltihabı və ya allergiya varsa, burundaxili kortikosteroid sprey və ya damcılar, həmçinin duzlu su ilə burnun yuyulması əlavə oluna bilər. Təsiri sübut olunmamış üsul və məhsullara qarşı ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Qoxu məşqi necə aparılır?

Qoxu məşqi iybilmə sistemini müntəzəm stimullaşdıraraq sinir hüceyrələrinin yenilənməsini və beynin qoxuları yenidən tanımasını dəstəkləməyə yönəlib. Adətən qızılgül, limon, evkalipt və mixək kimi bir-birindən aydın fərqlənən bir neçə qoxu seçilir; evdəki efir yağları və ya ədviyyatlar da istifadə oluna bilər. Məşq belə aparılır:

• Qoxuları hazırlayın: hər qoxunu ayrıca, qapaqlı kiçik şüşə qaba və ya flakona qoyun və üzərinə adını yazın. Efir yağlarını dərinizə və ya burnunuzun içinə sürtməyin.
• Diqqəti cəmləyərək iyləyin: qabı burnunuza yaxınlaşdırın və sakit, yüngül nəfəslərlə qısa müddət iyləyin.
• Qoxunu xatırlayın: iylədiyiniz zaman həmin qoxunu əvvəllər necə hiss etdiyinizi təsəvvürünüzdə canlandırın; məsələn, limonu iyləyərkən limon kəsdiyinizi düşünün.
• Ardıcıl olun: məşqi müntəzəm olaraq, bir neçə ay ərzində davam etdirin; təsiri zamanla ortaya çıxır.

Başlanğıcda heç nə hiss edilməməsi və ya qoxuların təhrif olunmuş şəkildə hiss edilməsi tez-tez rast gəlinir və məşqi dayandırmaq üçün səbəb deyil. Bir müddət sonra qoxular dəyişdirilərək yeni qoxularla davam etmək olar. Qoxu məşqi zərərsiz və evdə asanlıqla tətbiq oluna bilən üsuldur.

Cərrahiyyənin yeri

Cərrahiyyə yalnız qoxu itkisinin keçirici tip səbəblərində yer alır; virus, travma və ya yaşla bağlı sinir mənşəli qoxu itkisində əməliyyatın yeri yoxdur. Dərman müalicəsinə baxmayaraq kiçilməyən burun poliplərində və xroniki sinusitdə endoskopik sinus cərrahiyyəsi ilə sinusların dəlikləri açılır, poliplər təmizlənir və qoxu sahəsinə yenidən hava axını təmin edilir. Poliplər zamanla təkrarlana bildiyi üçün əməliyyatdan sonra da burundaxili kortikosteroid sprey və ya damcılar və duzlu su ilə burnun yuyulması vasitəsilə müntəzəm qulluq davam etdirilir.

Burun çəpərinin aydın əyriliyi və ya dərmanla kiçilməyən burun balıqqulaqlarının böyüməsi hava axınını məhdudlaşdırırsa, septoplastika və ya konxa kiçiltmə nəfəs almağı yüngülləşdirə və spreylərin burun daxilinə daha yaxşı çatmasını asanlaşdıra bilər. Bu əməliyyatların qoxu hissinə təsiri insandan insana dəyişir; əməliyyat qərarı qoxu itkisinin səbəbi, müayinə və tomoqrafiya nəticələri birlikdə qiymətləndirilərək verilir.

Həyat keyfiyyəti və təhlükəsizlik

Qoxu hissi çox vaxt əhəmiyyət verilməyən bir hiss kimi görünsə də, onun itməsi həyat keyfiyyətinə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir edə bilər. Yeməklərdən zövq ala bilməmək iştahanın azalmasına və ya, əksinə, daha duzlu, daha şirin və daha yağlı qidalanmağa səbəb ola bilər. İnsan öz bədən qoxusunu hiss edə bilməməsindən narahat ola bilər; sevdiyi qoxuların itməsi kədər hissi yarada bilər. Qoxu itkisinin məlum və çox vaxt bərpaya meyilli vəziyyət olduğunu bilmək insana rahatlıq verir.

Gündəlik təhlükəsizlik üçün aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur:

• Qaz və tüstü: evdə qaz sızması siqnalizatoru və tüstü detektoru saxlayın, batareyalarını müntəzəm yoxlayın. Qaz plitəsindən və duxovkadan istifadə etdikdən sonra onların söndürüldüyündən əmin olun.
• Qidalar: son istifadə tarixlərinə diqqət edin; açılmış və bişirilmiş qidaların üzərinə tarix yazın, əmin olmadığınız qidaları yeməyin.
• Yemək bişirmə: ocağın yanından uzun müddət ayrılmayın və taymerdən istifadə edin. Ədviyyat, limon və müxtəlif teksturalı qidalar yeməklərdən alınan zövqü artıra bilər.
• Şəxsi gigiyena: ətir və dezodorantdan ölçülü istifadə edin; lazım gəldikdə etibar etdiyiniz birindən rəy istəyin.

Tez-tez verilən suallar

Qoxu itkisi keçirmi? Bu, səbəbdən asılıdır. Sinusit, polip və ya allergiya ilə bağlı qoxu itkisi müalicə ilə çox vaxt yaxşılaşır; poliplərdə şikayətlər zamanla təkrarlana bildiyi üçün müntəzəm qulluq vacibdir. Virusdan sonrakı qoxu itkisində də bir çox insanda qoxu hissi zamanla tamamilə və ya qismən geri qayıdır; qoxu məşqi bu prosesi dəstəkləyə bilər. Travma və yaşla bağlı itkilərdə bərpa daha məhdud ola bilər; buna baxmayaraq qiymətləndirmə və qoxu məşqi faydalı ola bilər.

COVID-19-dan sonra qoxu hiss etmirəm, bərpa olunacaqmı? COVID-19-dan sonra qoxu itkisi olanların əksəriyyətində qoxu hissi zamanla tamamilə və ya qismən geri qayıdır; bərpa bəzi insanlarda sürətli, bəzilərində yavaş olur. Qoxu məşqini müntəzəm davam etdirmək sağalmanı dəstəkləyə bilər. Uzun müddətdir bərpa yoxdursa, burunda müşayiət edən başqa səbəbin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün müayinə tövsiyə olunur.

Hər şey pis qoxuyur, bu nə deməkdir? Qoxuların təhrif olunmuş və narahatedici şəkildə hiss edilməsinə parosmiya deyilir və çox vaxt virusdan sonrakı qoxu itkisinin bərpa dövründə müşahidə olunur. Əksər hallarda iybilmə sisteminin bərpa prosesində ortaya çıxır və zamanla yüngülləşməyə meyillidir. Bu dövrdə parosmiyanı tətikləyən qəhvə, soğan və ya qızardılmış ət kimi qidalardan bir müddət uzaq durmaq, yeməkləri ilıq və ya soyuq halda yemək rahatlıq verə bilər.

Qoxu məşqi həqiqətən fayda verirmi? Qoxu məşqi xüsusilə virusdan sonrakı qoxu itkisində faydası tədqiqatlarla göstərilmiş və beynəlxalq klinik tövsiyələrdə məsləhət görülən üsuldur. Hər kəsdə eyni dərəcədə təsirli olmaya bilər; lakin zərərsizdir, evdə asanlıqla tətbiq olunur və müntəzəm aparıldıqda sağalmaya töhfə verə bilər.

Qoxu itkisi ciddi xəstəliyin əlaməti ola bilərmi? Qoxu itkisinin böyük əksəriyyəti burun və sinus xəstəliklərindən, keçirilmiş infeksiyalardan və ya yaşla bağlı dəyişikliklərdən qaynaqlanır. Bəzi nevroloji xəstəliklərdə də qoxu hissinin azalması müşahidə oluna bilər, lakin bu, nadir səbəbdir. Şikayətləriniz burnun bir tərəfindədirsə, axıntıya qan qarışırsa və ya başqa yeni şikayətlər müşayiət edirsə, müayinəni təxirə salmayın.

Əməliyyat qoxu hissimi geri qaytarırmı? Qoxu itkisi polip və ya xroniki sinusit kimi qoxu sahəsinə hava axınının qarşısını alan səbəblə bağlıdırsa, endoskopik sinus cərrahiyyəsi bir çox insanda qoxu hissini yaxşılaşdıra bilər. Virus, travma və ya yaşla bağlı sinir mənşəli qoxu itkisində əməliyyatın yeri yoxdur; bu halda qoxu məşqi və müşahidə ön plandadır.

Əlaqəli məqalələr

• Sinusit
• Allergik rinit (polinoz)
• Septum deviasiyası və burun tutulması
• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.