Qoxu itkisi (anosmiya)

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 19.10.2026

Bu nədir?

Qoxu itkisi qoxuları həmişəkindən zəif hiss etmək (hiposmiya) və ya heç hiss etməmək (anosmiya) deməkdir. Qoxunu qəbul edən sinir hüceyrələri burun boşluğunun yuxarı hissəsindəki kiçik bir sahədə yerləşir. Havadakı qoxu molekulları bu sahəyə çatdıqda sinir hüceyrələri qıcıqlanır və siqnal beyinə ötürülür.

Qoxu və dad bir-biri ilə sıx bağlıdır. Dil yalnız şirin, duzlu, turş, acı və umami kimi əsas dadları qəbul edir; yeməklərin əsl ləzzətini, yəni aromatını ağızdan boğaz yolu ilə burnun arxasına çatan qoxular verir. Buna görə qoxu itkisi olan bir çox insan «dad hiss etmirəm» şikayəti ilə müraciət edir. Qoxu itkisi tez-tez rast gəlinir və çox vaxt təhlükəli xəstəliyin əlaməti deyil; lakin həyat keyfiyyətinə və gündəlik təhlükəsizliyə təsir edə bildiyi üçün qiymətləndirilməsi vacibdir.

Əlamətləri və növləri

İybilmə pozğunluğu birdən və ya tədricən başlaya bilər; bir və ya iki tərəfli ola bilər, vaxtaşırı artıb-azala bilər. Əsas növləri bunlardır:

• Hiposmiya: qoxu hissinin azalmasıdır; qoxular daha zəif və ya daha gec hiss olunur.
• Anosmiya: qoxu hissinin tamamilə itməsidir.
• Parosmiya: qoxuların olduğundan fərqli, çox vaxt xoşagəlməz şəkildə hiss olunmasıdır; məsələn, qəhvə, soğan və ya ət yanıq yaxud çürük qoxusu verə bilər. Çox vaxt virusdan sonrakı qoxu itkisinin bərpa dövründə müşahidə olunur.
• Fantosmiya: ətrafda olmayan qoxunun, çox vaxt yanıq və ya tüstü qoxusunun hiss edilməsidir.

Qoxu itkisini yeməklərdən əvvəlki kimi zövq ala bilməmək, iştahanın azalması və yeməklərə daha çox duz və ya şəkər əlavə etmək istəyi müşayiət edə bilər.

Səbəbləri

Qoxu itkisi ya qoxu molekullarının qoxu sahəsinə çata bilməməsindən (keçirici tip), ya da qoxu sinirlərinin funksiyasının pozulmasından (sinir mənşəli) qaynaqlanır. Tez-tez rast gəlinən səbəblər bunlardır:

• Burun tutulması və burun iltihabları: xroniki sinusit və burun polipləri qoxu itkisinin tez-tez rast gəlinən səbəblərindəndir. Allergik rinit, burun çəpərinin əyriliyi (septum deviasiyası) və burun balıqqulaqlarının böyüməsi (konxa hipertrofiyası) də havanın qoxu sahəsinə çatmasını azaltmaqla buna töhfə verə bilər.
• Virus infeksiyasından sonra: soyuqdəymə, qrip və COVID-19 kimi infeksiyalar qoxu sinir hüceyrələrinə və onları dəstəkləyən hüceyrələrə təsir edə bilər. Burun açıldığı halda qoxu hissinin geri qayıtmaması bu səbəbi düşündürür.
• Baş travması: yıxılma və ya qəza zamanı başa dəyən zərbə burundan beyinə uzanan nazik iybilmə liflərinə təsir edə bilər.
• Yaşlanma: qoxu hissi yaşla birlikdə tədricən azalır və ahıl yaşlarda daha qabarıq ola bilər.
• Digər səbəblər: siqaret, bəzi kimyəvi maddələr və dərmanlar daha az rast gəlinən səbəblərdir. Parkinson kimi bəzi nevroloji xəstəliklərdə də qoxu hissinin azalması müşahidə oluna bilər; lakin bu, nadir səbəbdir. Qoxu itkisi olanların böyük hissəsində səbəb burun və sinus xəstəlikləri, keçirilmiş infeksiya və ya yaşla bağlı azalmadır.

Müayinə və diaqnoz

Qiymətləndirmə ətraflı anamnezlə başlayır: qoxu itkisinin nə vaxt və necə başladığı, ondan əvvəl zökəm, qrip və ya COVID-19 keçirilib-keçirilmədiyi, burun tutulması, axıntı, allergiya, baş travması, siqaret və istifadə olunan dərmanlar soruşulur. Sonra burun daxili nazik kamera ilə aparılan endoskopik müayinə ilə yoxlanılır. Bu müayinə polipi, sinusit əlamətlərini, burun balıqqulaqlarının böyüməsini və septum əyriliyini göstərir.

Qoxu hissinin nə dərəcədə pozulduğu müxtəlif qoxuları tanımağa əsaslanan iybilmə testləri ilə ölçülə bilər; testlər bərpanın izlənməsinə də kömək edir. Lazım gəldikdə, sinusit və ya polipdən şübhələnilirsə sinusların kompüter tomoqrafiyası (KT), səbəbi izah olunmayan və ya sinir mənşəli olduğu düşünülən qoxu itkilərində isə MRT tələb oluna bilər.

Müalicə

Müalicə səbəbə görə planlaşdırılır. Burun tutulması və burun iltihabı ilə bağlı qoxu itkisində müalicə ilə çox vaxt nəzərəçarpacaq yaxşılaşma əldə etmək mümkündür:

• Burundaxili kortikosteroid sprey və ya damcılar: sinusit, polip və allergiya ilə bağlı selikli qişa şişkinliyini azaldır. Həkimin tövsiyə etdiyi şəkildə müntəzəm istifadə olunur; istifadə zamanı başın uyğun vəziyyətdə saxlanması dərmanın qoxu sahəsinə çatmasını asanlaşdıra bilər.
• Duzlu su ilə burnun yuyulması: ifrazatı və allergenləri təmizləyir, dərmanın burun daxilinə daha yaxşı çatmasına kömək edir.
• Qoxu məşqi: bir neçə aydın seçilən qoxunun müntəzəm olaraq, bir neçə ay ərzində diqqətlə iylənməsinə əsaslanır. Xüsusilə virusdan və travmadan sonrakı qoxu itkisində iybilmə sisteminin bərpasını dəstəkləyə bilər.

Burun açan (dekongestant) spreylər qısamüddətli yüngülləşmə versə də, uzun müddət istifadə edildikdə tutulmanı artıra bilər (burun spreyi asılılığı).

Dərman müalicəsinə baxmayaraq davam edən polip və xroniki sinusitdə endoskopik sinus cərrahiyyəsi qoxu sahəsinə hava axınını yenidən təmin edə bilər. Burun çəpərinin aydın əyriliyi və ya burun balıqqulaqlarının böyüməsi hava axınını məhdudlaşdırırsa, septoplastika və ya konxa kiçiltmə də seçimlər arasında nəzərdən keçirilə bilər.

Virusdan sonra yaranan qoxu itkisində bir çox insanda qoxu hissi zamanla tamamilə və ya qismən geri qayıdır; qoxu məşqi bu prosesi dəstəkləyə bilər. Bərpa yavaş ola bilər və səbir tələb edir. Bu dövrdə ortaya çıxan parosmiya narahatedici olsa da, çox vaxt sağalma prosesində müşahidə olunur və zamanla yüngülləşməyə meyillidir.

Gündəlik həyatda təhlükəsizlik tədbirləri

Qoxu hiss etməmək qaz sızmasını, tüstünü və ya xarab olmuş qidaları sezməyi çətinləşdirir. Bir neçə sadə tədbir gündəlik həyatı daha təhlükəsiz edir:

• Detektordan istifadə edin: evdə qaz sızması siqnalizatoru və tüstü detektoru saxlayın, batareyalarını müntəzəm yoxlayın.
• Tarixlərə diqqət edin: qidaların son istifadə tarixinə baxın, açılmış və ya bişirilmiş yeməklərin üzərinə tarix yazın və əmin olmadığınız qidaları yeməyin.
• Mətbəxdə diqqətli olun: yemək bişirərkən ocağın yanından uzun müddət ayrılmayın; taymerdən istifadə etmək yeməyin yanmasının qarşısını almağa kömək edir.

Nə vaxt müraciət etməli?

Qoxu hissiniz aydın şəkildə azalıbsa və zökəm və ya qrip keçdikdən sonra da bərpa olunmursa, LOR həkiminə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur. Qoxu itkisini burun tutulması, axıntı və ya üzdə dolğunluq hissi müşayiət edirsə, sinusit və polip baxımından qiymətləndirmə lazımdır. Şikayətlər yalnız burnun bir tərəfindədirsə, axıntıya tez-tez qan qarışırsa, qoxu itkisi baş travmasından sonra başlayıbsa və ya başqa yeni şikayətlər müşayiət edirsə, müayinəni təxirə salmayın.

Əlaqəli məqalələr

• Sinusit
• Allergik rinit (polinoz)
• Septum deviasiyası və burun tutulması
• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.