Uzananda burnumun tutulan tərəfi niyə dəyişir?

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 27.10.2026

Tutulma niyə bir tərəfdən o birinə keçir?

Burnun hər iki tərəfinin yan divarlarında burun balıqqulaqları (konxalar) yerləşir. Burun balıqqulaqlarının və burun çəpərinin (septumun) səthini örtən selikli qişanın altında qanla dolub boşala bilən süngərəbənzər damar şəbəkəsi var. Bu şəbəkə qanla dolduqda burun balıqqulağı şişir və həmin tərəf daralır; boşaldıqda balıqqulağın şişkinliyi çəkilir və həmin tərəf açılır.

Bir çox sağlam insanda bu şişib-çəkilmə iki tərəfdə növbə ilə baş verir: bir tərəf şişərkən o biri açılır, bir müddət sonra rollar dəyişir. Buna burun sikli və ya nazal sikl deyilir. Sikli ürək döyüntüsü və tərləmə kimi iradəmizdən asılı olmadan işləyən funksiyaları idarə edən vegetativ (avtonom) sinir sistemi tənzimləyir. Bir tərəfin üstünlük təşkil etdiyi müddət insandan insana xeyli dəyişir; araşdırmalarda yarım saatdan bir neçə saata qədər uzanan müddətlər bildirilib, yuxuda isə sikl daha uzun sürməyə meyillidir.

Bir tərəf daralarkən o biri açıldığı üçün burundan keçən ümumi hava miqdarı adətən o qədər də dəyişmir. Buna görə insanların çoxu bu siklin heç fərqinə də varmır. Sikl hər kəsdə eyni qaydada getmir; bəzi insanlarda iki tərəf birlikdə şişib çəkilir. Bu fərqlər sağlam insanlarda da müşahidə olunur.

Uzananda nə dəyişir?

Böyrü üstə uzananda burnun aşağıda qalan tərəfi tutulmağa, yuxarıdakı tərəfi isə açılmağa meyillidir. Bunun əsasən bədənin aşağıda qalan böyrünə düşən təzyiqə cavab olaraq yaranan refleks hesabına baş verdiyi düşünülür; araşdırmalarda arxası üstə uzanmış insanlarda gövdənin bir böyrünə təzyiq tətbiq edildikdə də həmin tərəfdəki burun boşluğunun daraldığı, qarşı tərəfin isə açıldığı müşahidə edilib. O biri böyrünüzə çevriləndə isə çox vaxt bu dəfə aşağıda qalan tərəf tutulur, yuxarıdakı açılır. Gecələr fərq etdiyiniz «burnumun tutulan tərəfi dəyişir» hissi çox vaxt elə budur.

Arxası üstə uzanmaq da oturmaqla və ya ayaq üstə durmaqla müqayisədə burun daxilindəki şişkinliyi bir qədər artırır: uzananda baş və boyun venalarında təzyiq yüksəlir və burun balıqqulaqları bir az da dolğunlaşır. Uzanmış vəziyyətdə siklin şişib-çəkilmə dərəcəsi də arta bilər. Sağlam burunda bu fərqlər adətən kiçik olur; lakin gecənin sakitliyində, yuxuya getməyə çalışarkən burnunuza daha çox diqqət yetirdiyiniz üçün asanlıqla hiss olunur.

Niyə bəzi insanlar bunu daha çox hiss edir?

Siklin özü normaldır; onu hiss etdirən çox vaxt burnun bir və ya hər iki tərəfinin onsuz da dar və ya şişkin olmasıdır. Sağlam burunda bir tərəf şişəndə o biri tərəf havanı rahatlıqla keçirir. Bir tərəf struktur səbəbdən dardırsa, sikl zamanı «yaxşı» tərəf şişəndə dar tərəf bunun əvəzini çıxa bilmir və burun tamamilə tutulmuş kimi hiss olunur. Bu hissi gücləndirən hallar bunlardır:

• Septum deviasiyası: Burun çəpərinin bir tərəfə əyri olması həmin tərəfi daraldır (septum deviasiyası).
• Konxa hipertrofiyası: Burun balıqqulaqlarının dərmanla kiçilməyən böyüməsində siklin adi şişkinliyi onsuz da dar olan hava yoluna əlavə olunur (konxa hipertrofiyası).
• Allergik rinit: Allergik iltihab burun balıqqulaqlarını şişirir və siklin şişib-çəkilmə dərəcəsini artıra bilər (allergik rinit).
• Soyuqdəymə və sinusit: İnfeksiya zamanı burun daxili şişir və sikl daha aydın hiss olunur; soyuqdəymə keçdikcə bu da azalır (sinusit).
• Burun açan sprey istifadəsi: Burun açan spreylər yalnız qısamüddətli rahatlıq verir; müntəzəm istifadə edildikdə təsiri keçdikcə burun daha çox tutulur (burun spreyi asılılığı).
• Hamiləlik: Hormonal dəyişikliklər burun daxilini şişirə bilər; bu tutulma adətən doğuşdan sonra öz-özünə keçir.
• Quru hava: İsitmə sistemi və ya kondisioner işləyən otaqlarda burun daxili quruyur və tutulma hissi arta bilər.

Nə rahatlıq verir?

• Başınızı bir qədər qaldırın: Bir yastıq əlavə etmək və ya çarpayının baş tərəfini azca qaldırmaq arxası üstə uzananda artan şişkinliyi azalda bilər.
• Uyğun tərəfə uzanın: Burnunuzun bir tərəfi struktur səbəbdən dardırsa, dar tərəf aşağıda qalacaq şəkildə böyrü üstə uzanmaq, yəni daha açıq tərəfin yuxarıda qalması çox vaxt nəfəs almağı rahatlaşdırır. Nəzərəçarpan darlıq yoxdursa, rahat olduğunuz vəziyyət kifayətdir.
• Burnunuzu duzlu su ilə yuyun: Yuyulma ifrazatı və allergenləri təmizləyir, burun daxilini nəmləndirir. Hazır məhlul və ya qaynadılıb soyudulmuş, yaxud steril su ilə hazırlanmış məhlul istifadə edin.
• Otaqdakı rütubətə diqqət edin: Çox quru mühitdə rütubəti ölçülü şəkildə artırmaq rahatlıq verə bilər; həddindən artıq rütubət kif yaranmasına səbəb olur.
• Allergiyanızı müalicə etdirin: Allergik rinit varsa, allergendən qorunma və həkiminizin tövsiyə etdiyi müntəzəm müalicə tutulmanı azaldır.
• Burun açan spreyə bel bağlamayın: Bu spreylər yalnız qısamüddətli rahatlıq verir; müntəzəm istifadə edildikdə burun daha çox tutula bilər (burun spreyi asılılığı).

Nə vaxt müraciət etməli?

Uzananda tərəf dəyişən tutulma çox vaxt normaldır və narahatlıq üçün əsas deyil. Burnunuzun bir tərəfi yatış vəziyyətindən asılı olmayaraq həmişə tutulu qalırsa, tutulma yuxunuza və gündəlik həyatınıza təsir edirsə, xoruldayırsınızsa və ya yaxınlarınız yuxuda nəfəsinizin dayandığını fərq ediblərsə (xorultu və yuxu apnoesi), müayinə olunmağınız tövsiyə edilir. Burnun yalnız bir tərəfindən təkrarlanan qanaxma olursa və ya qanlı, pis qoxulu axıntı gəlirsə, qoxu hissiniz nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyibsə və ya üzünüzdə ağrı, yaxud şişkinlik varsa, müayinəni təxirə salmayın. Müayinədə burun daxili nazik kamera ilə endoskopik üsulla qiymətləndirilir; tomoqrafiya kimi görüntüləmə hər kəsə lazım deyil, yalnız ehtiyac olduqda təyin edilir.

Əməliyyat bu sikli aradan qaldırırmı?

Xeyr, məqsəd bu deyil. Burun sikli normal funksiyadır və müalicə tələb etmir. Şikayətlərə septum əyriliyi və ya dərmanla kiçilməyən burun balıqqulağı böyüməsi kimi struktur problem səbəb olursa, septoplastika və ya burun balıqqulağının funksiyası qorunaraq kiçildilməsi (konxa kiçiltmə, məsələn, radiotezliklə) seçimlər sırasında nəzərdən keçirilə bilər. Bu prosedurlardan sonra sikl adətən davam edir; septoplastikadan əvvəl və sonra siklin öyrənildiyi bir araşdırmada siklin əməliyyatdan sonra da davam etdiyi və iki tərəf arasında daha bərabər paylandığı müşahidə edilib. Dar tərəf açıldıqda sikl zamanı bir tərəf şişsə də, o biri tərəf havanı keçirə bildiyi üçün sikl adətən əvvəlki qədər hiss olunmur.

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.