Tüpürcək vəzi xəstəlikləri: ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 27.09.2026

Anatomiya və funksiya

Qulaqətrafı (parotid) vəz qulaq seyvanının önündə və altında, çənə sümüyünün arxasında yerləşir; onun axacağı yanağın daxili səthində, yuxarı ikinci azı dişinin səviyyəsində açılır. Üz əzələlərini hərəkətə gətirən üz siniri qulaqətrafı vəzin içindən keçərək şaxələnir; buna görə də qulaqətrafı vəz cərrahiyyəsində ən vacib məsələ bu sinirin qorunmasıdır. Çənəaltı (submandibulyar) vəz çənə sümüyünün altında, dil sinirinə qonşu yerləşir; onun axacağı dilin altında, ağız dibinin ön hissəsində açılır. Dilaltı (sublingual) vəz ağız dibində, dilin altında uzanır. Kiçik tüpürcək vəziləri dodaq, yanaq, damaq və dilin selikli qişasına səpələnmişdir.

Tüpürcək tərkibindəki həzm fermentləri, qoruyucu antitellər və minerallar vasitəsilə diş səthini bərpa edir, ağız florasını tarazlaşdırır, loxmanı sürüşkən edir və dad hissini mümkün edir. Tüpürcək axını azaldıqda ağız quruluğu, diş kariyesi, udma çətinliyi və vəz iltihabları yaranır.

Tutulma ilə gedən xəstəliklər: daş, darlıq və kistlər

Daş (sialolitiaz): Axacağın içində mineral çöküntüsü kimi başlayır və illər ərzində böyüyür. Çənəaltı vəzidə daha çox rast gəlinməsinin səbəbi onun axacağının yuxarıya doğru və uzun getməsi, tüpürcəyinin isə daha qatı və kalsiumla zəngin olmasıdır. Yeməklə şişmə və ağrı tipikdir; daş axacağın ağzına yaxındırsa, ağız dibində əllə hiss edilə bilər. Ultrasəs müayinəsi daşların böyük əksəriyyətini göstərir; şübhəli hallarda aşağı dozalı kompüter tomoqrafiyası və ya axacağa kamera ilə daxil olaraq birbaşa görüntüləmə (sialendoskopiya) aparılır.

Axacaq darlığı: Keçirilmiş iltihablardan, daşdan və ya şüa terapiyasından sonra axacaqda daralma inkişaf edə bilər; daş olmadan təkrarlanan şişməyə səbəb olur. Sialendoskopiya ilə darlıq balonla genişləndirilə bilər.

Mukosel və ranula: Kiçik tüpürcək vəzisinin axacağının tutulması nəticəsində əmələ gələn, içi tüpürcəklə dolu kistlərdir. Dodaqda kiçik, şəffaf qabarcıq (mukosel) və ya ağız dibində göyümtül şişkinlik (ranula) kimi görünür; müalicəsi kistin əlaqəli vəzi ilə birlikdə çıxarılmasıdır.

İltihablar

Kəskin bakterial sialadenit: Əsasən qulaqətrafı vəzidə, tüpürcək axınının azaldığı hallarda (susuz qalma, əməliyyatdan sonrakı dövr, ahıl yaş, sidikqovucu və antidepressant kimi dərmanlar) inkişaf edir. Vəz ağrılı, bərk və qızarmış olur; axacağın ağzından irin gəlir, qızdırma müşayiət edə bilər. Müalicə antibiotik, bol maye, ilıq kompres, vəzin masajı və tüpürcək axınını artıran tədbirlərdən ibarətdir. Abses inkişaf etdikdə ultrasəs nəzarəti altında boşaldılır.

Virus mənşəli sialadenit: Parotit (“svinka”) virusu hər iki tərəfli, ağrılı qulaqətrafı vəz şişkinliyi ilə keçir və öz-özünə sağalır; peyvənd sayəsində bu gün nadir hallarda rast gəlinir. Bəzi digər viruslar da vəziləri müvəqqəti olaraq böyüdə bilər.

Xroniki təkrarlanan sialadenit: Tez-tez təkrarlanan tutmalar vəz toxumasında qalıcı zədələnməyə səbəb olur; altda daş və ya darlıq axtarılır. Uşaqlarda rast gəlinən təkrarlanan parotit adətən yeniyetməlik dövrü ilə birlikdə öz-özünə düzəlir; tutmalar zamanı dəstəkləyici müalicə və lazım olduqda sialendoskopiya ilə axacağın yuyulması aparılır.

Sistem və autoimmun səbəblər

Şeqren sindromu immun sisteminin tüpürcək və göz yaşı vəzilərinə hücum etdiyi, ağız və göz quruluğu ilə gedən xəstəlikdir; vəzilər hər iki tərəfdə ağrısız böyüyə bilər, limfoma riskinə görə müntəzəm izlənilir. IgG4 ilə əlaqəli xəstəlik və sarkoidoz vəziləri ağrısız böyüdə bilər. Sialadenoz isə şəkərli diabet, alkoqol istifadəsi, qidalanma pozğunluqları və bəzi dərmanlarla əlaqəli, hər iki tərəfli, yumşaq və ağrısız qulaqətrafı vəz böyüməsidir. Bu hallarda diaqnoz qan analizləri, ultrasəs müayinəsi və lazım olduqda dodaqdakı kiçik tüpürcək vəzisinin biopsiyası ilə qoyulur; müalicə müvafiq şöbələrlə (revmatologiya, daxili xəstəliklər) birlikdə planlaşdırılır.

Şişlər

Tüpürcək vəzi şişləri baş-boyun şişlərinin təxminən 3–6 faizini təşkil edir; böyük hissəsi qulaqətrafı vəzidə yerləşir. Sadə bir qayda var: vəz nə qədər kiçikdirsə, bədxassəli olma ehtimalı bir o qədər yüksəkdir. Qulaqətrafı vəz şişlərinin təxminən 80 faizi, çənəaltı vəz şişlərinin isə təxminən yarısı xoşxassəlidir; kiçik tüpürcək vəzi şişlərinin əksəriyyəti isə bədxassəlidir.

Xoşxassəli şişlər: Ən çox rast gəlinəni pleomorf adenomadır; yavaş böyüyür, ağrısızdır, lakin müalicə olunmazsa illər ərzində böyüməyə davam edir və kiçik bir hissəsi bədxassəliyə çevrilir. Uortin şişi daha çox ahıl yaşda və siqaret çəkənlərdə rast gəlinir, bəzən hər iki tərəfli ola bilər və bədxassəliləşmə riski çox aşağıdır.

Bədxassəli şişlər: Mukoepidermoid karsinoma və adenoid kistoz karsinoma ən çox rast gəlinənlərdir. Sürətli böyümə, ağrı, dəriyə yapışma və ya xora, üz sinirində zəiflik, boyunda limfa düyünlərinin böyüməsi və ağzın açılmasında məhdudiyyət bədxassəli şiş baxımından xəbərdaredici əlamətlərdir. Lakin bədxassəli şişlərin əhəmiyyətli bir hissəsi başlanğıcda xoşxassəlilərlə eyni görünür; buna görə də hər törəmə biopsiya ilə qiymətləndirilir.

Diaqnostika

Müayinə: Vəzin və törəmənin ölçüsü, konsistensiyası, hərəkətliliyi, axacağın ağzından gələn tüpürcəyin xarakteri, üz sinirinin funksiyası və boyun limfa düyünləri qiymətləndirilir; ağız dibi iki əllə müayinə edilərək daş axtarılır.

Ultrasəs müayinəsi: İlk mərhələ görüntüləmə üsuludur; daşları, axacağın genişlənməsini, törəmənin sərhədlərini və boyun limfa düyünlərini göstərir, biopsiyaya istiqamət verir.

Nazik iynə ilə aspirasiya biopsiyası: Törəmədən nazik iynə ilə hüceyrə nümunəsinin götürülməsidir; şişin xoşxassəli və ya bədxassəli olduğunu yüksək dəqiqliklə ayırd edir və əməliyyat planını müəyyənləşdirir. Törəmənin üzərindən kəsiklə parça götürülməsi (insizion biopsiya) şiş hüceyrələrinin ətraf toxumaya səpələnməsinə və üz sinirinin zədələnməsinə səbəb ola biləcəyi üçün aparılmır.

MRT və kompüter tomoqrafiyası: Dərində yerləşən, böyük və ya bədxassəli olmasından şübhələnilən törəmələrdə şişin sərhədlərini, üz siniri ilə əlaqəsini və boyuna yayılmasını göstərmək üçün təyin edilir.

Sialendoskopiya: Axacağın ağzından irəlilədilən, bir millimetrdən nazik kamera ilə axacaq sistemi birbaşa görünür; daş, darlıq və tıxaclar eyni seansda müalicə edilə bilər.

Müalicə

Daş və tutulmalarda

Kiçik və axacağın ağzına yaxın daşlar tüpürcək axınını artıran tədbirlər və masajla düşə bilər. Ağız içindən görünən daşlar yerli anesteziya ilə axacaq açılaraq çıxarılır. Daha dərindəki daşlarda sialendoskopiya ilə daş səbətlə tutulur və ya parçalanaraq götürülür; bu üsul vəzin qorunmasını təmin edir. Çox böyük, vəzin içinə gömülmüş daşlarda və ya təkrarlanan iltihab nəticəsində vəz toxuması zədələnibsə, vəzin çıxarılması lazım ola bilər.

Şişlərdə cərrahiyyə

Qulaqətrafı vəz şişlərində standart müalicə şişin ətrafında sağlam toxuma payı saxlanılmaqla vəzin müvafiq hissəsinin çıxarılmasıdır (səthi və ya qismən parotidektomiya); dərində yerləşən şişlərdə vəz bütövlükdə çıxarılır. Əməliyyatın ən vacib mərhələsi üz sinirinin şaxələrinin tapılması və qorunmasıdır; bu məqsədlə əməliyyat zamanı sinir monitorundan istifadə olunur. Kəsik qulağın önündən başlayır və saç xətti ilə boyun qırışında gizlədilir. Çənəaltı vəz çənənin altındakı kəsiklə bütövlükdə çıxarılır; burada qorunmalı olan strukturlar alt dodağı hərəkət etdirən sinir şaxəsi və dilin hissi və hərəki sinirləridir. Bədxassəli şişlərdə şişin növünə və mərhələsinə görə boyun limfa düyünlərinin də çıxarılması və əməliyyatdan sonra şüa terapiyası əlavə olunur.

Əməliyyatdan sonra və mümkün problemlər

Xəstəxanada qalma müddəti adətən bir-iki gündür; dren bir neçə gün ərzində çıxarılır. Parotidektomiyadan sonra üz sinirində müvəqqəti zəiflik pasientlərin bir hissəsində müşahidə olunur və əksər hallarda həftələr ərzində düzəlir; xoşxassəli şiş əməliyyatlarında qalıcı zədələnmə nadirdir. Qulaq məməciyində keyləşmə tez-tez rast gəlinir və adətən müvəqqətidir. Frey sindromu əməliyyatdan aylar sonra yemək yeyərkən yanaqda tərləmə və qızartı ilə özünü göstərən, botulinum toksini ilə asanlıqla müalicə olunan vəziyyətdir. Tüpürcək yığılması və ya fistula əksər hallarda sarğı və sıxıcı təzyiqlə düzəlir. Bir vəzin çıxarılması ağız quruluğuna səbəb olmur; qalan vəzilər kifayət qədər tüpürcək ifraz edir.

Nəzarət

Xoşxassəli şiş çıxarıldıqdan sonra ilk il bir neçə dəfə, sonra ildə bir dəfə müayinə kifayətdir; pleomorf adenomada residiv nadirdir, lakin gec ortaya çıxa biləcəyi üçün uzunmüddətli müşahidə tövsiyə olunur. Bədxassəli şişlərdə ilk illərdə daha tez-tez müayinə və görüntüləmə aparılır. Daş olan pasientlərdə qidalanma və maye qəbulu tənzimlənir; şikayətlər təkrarlandıqda axacaq yenidən qiymətləndirilir.

Tez-tez verilən suallar

Hər tüpürcək vəzi törəməsi xərçəngdirmi? Xeyr; qulaqətrafı vəzdəki törəmələrin böyük əksəriyyəti xoşxassəlidir. Lakin xoşxassəli şişlər də böyüdüyü və bəziləri zamanla dəyişə bildiyi üçün nazik iynə biopsiyası ilə diaqnoz qoyulur və adətən çıxarılır.

Daş öz-özünə düşərmi? Kiçik və axacağın ağzına yaxın daşlar bol maye, turş qidalar və masajla düşə bilər. Bir neçə həftə ərzində düşməyən və ya iltihaba səbəb olan daşlar üçün müdaxilə lazımdır.

Vəz çıxarılsa, ağzım quruyarmı? Xeyr. Altı böyük vəzidən birinin çıxarılması tüpürcəyin miqdarını hiss ediləcək dərəcədə azaltmır.

Əməliyyat izi bilinəcəkmi? Qulaqətrafı vəz kəsiyi qulağın önündəki qırış və saç xətti boyunca, çənəaltı vəz kəsiyi isə boyun qırışında yerləşdirilir; sağaldıqdan sonra adətən nəzərə çarpmır.

Uşağımın qulağının önü arabir şişir, nə etməliyəm? Uşaqlarda təkrarlanan parotit əksər hallarda öz-özünə düzələn vəziyyətdir; buna baxmayaraq, hər tutma müayinə olunmalı, daş və ya başqa səbəb istisna edilməlidir.

Parotit (“svinka”) peyvəndi olunmuşamsa, vəz iltihabı keçirməyəcəyəmmi? Peyvənd parotitdən qoruyur; bakterial iltihab, daş və şişlərin peyvəndlə əlaqəsi olmadığı üçün bu xəstəliklər yenə də baş verə bilər.

Əlaqəli məqalələr

• Boyunda limfa düyünləri
• Zob və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri
• Üz iflici (Bell iflici)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.