Anadangəlmə boyun kistaları: ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 22.10.2026

Anadangəlmə boyun kistaları necə yaranır?

Ana bətnindəki inkişafın ilk həftələrində üzün, boynun və boğazın quruluşları qatlanan və bir-biri ilə birləşən embrional toxumalardan formalaşır. Bu prosesdə bəzi quruluşlar uzun yol keçərək öz yerinə yerləşir; müvəqqəti əmələ gələn bəzi axacaq və ciblər isə bağlanıb yox olur. Bu bağlanma tamamlanmadıqda qalan hissə içini örtən hüceyrələrin ifrazatı ilə zamanla dolaraq kistaya çevrilə bilər.

Qalıq doğuşdan mövcud olsa da, çox vaxt illərlə fərqinə varılmır. Kista əksər hallarda ağrısız, yumşaq şişkinlik kimi üzə çıxır; bəzən isə yuxarı tənəffüs yolu infeksiyasından sonra, içindəki ifrazatın artması və ətraf toxumanın reaksiya verməsi nəticəsində şişərək nəzərə çarpır. Buna görə anadangəlmə kistalar təkcə uşaqlıqda deyil, gənc yaşlı böyüklərdə də ilk dəfə aşkar edilə bilər.

Boyunda tez-tez rast gəlinən anadangəlmə törəmələr tireoqlossal axacaq kistası və branxial yarıq anomaliyalarıdır; onlardan sonra, daha nadir hallarda, dermoid kistalar gəlir. Körpəlik dövründə rast gəlinən limfatik malformasiyalar kimi başqa anadangəlmə törəmələr də var; bu məqalə həmin üç kista növündən bəhs edir.

Tireoqlossal axacaq kistası

Qalxanabənzər vəz ana bətnində dil kökündə əmələ gəlir və boynun aşağı hissəsindəki normal yerinə doğru enir. Bu enmə zamanı geridə tireoqlossal axacaq adlanan nazik bir keçid qoyur. Axacaq normalda öz-özünə bağlanıb yox olur; bağlanmayan bir hissə qalarsa, bu qalıqdan tireoqlossal axacaq kistası inkişaf edə bilər. Tireoqlossal axacaq kistası boyunda ən çox rast gəlinən anadangəlmə törəmədir.

Necə aşkar edilir?

Kista əksər hallarda boynun ön tərəfinin ortasında, qırtlağın bir az yuxarısındakı dilaltı sümük (hioid sümük) səviyyəsində və ya ondan bir qədər aşağıda yerləşir; bəzən orta xətdən bir az yana sürüşə bilər. Yumşaq, yumru və adətən ağrısızdır. Axacaq qalığı dilaltı sümüyə və dil kökünə bağlı olduğu üçün kista udqunanda və dil çölə çıxarılanda çox vaxt yuxarı doğru hərəkət edir; bu xüsusiyyət müayinədə mühüm əlamətdir. Qalxanabənzər vəz və onun düyünləri də udqunanda hərəkət edir, lakin dil çölə çıxarılanda adətən hərəkət etmir; bununla belə, onları dəqiq ayırd etmək üçün müayinə ultrasəslə birlikdə aparılır (zob və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri).

Kista çox vaxt uşaqlıqda aşkar edilir, lakin yetkin yaşda da ilk dəfə üzə çıxa bilər. İltihablandıqda qızarır, ağrılı olur və bəzən dəriyə açılaraq axıntı verən dəlik əmələ gətirə bilər.

Əməliyyatdan əvvəl qalxanabənzər vəzin qiymətləndirilməsi

Nadir hallarda boynun ortasındakı şişkinlik kista deyil, yerinə tam enə bilməmiş qalxanabənzər vəz toxumasıdır (ektopik tiroid) və bəzi insanlarda bu toxuma bədəndəki yeganə tiroid toxuması ola bilər. Belə toxumanın çıxarılması tiroid hormonu çatışmazlığına səbəb ola biləcəyi üçün əməliyyatdan əvvəl ultrasəslə qalxanabənzər vəzin normal yerində və normal quruluşda olduğu təsdiqlənir. Lazım bilinərsə, qalxanabənzər vəzin funksiya testləri və ya əlavə görüntüləmə də təyin oluna bilər.

Sistrunk əməliyyatı: dilaltı sümüyün orta hissəsi nə üçün götürülür?

Dilaltı sümük bu nahiyədə tireoqlossal axacaq əmələ gəldikdən sonra inkişaf edir. Axacaq çox vaxt dilaltı sümüyün önündən, bəzən isə içindən və ya arxasından keçir və sümüyün altına və arxasına doğru qıvrıla bilər; buna görə axacağın qalıqları dilaltı sümüklə sıx əlaqədədir. Yalnız kista çıxarıldıqda bu nazik qalıqlar yerində qaldığı üçün kistanın yenidən əmələ gəlmə ehtimalı nəzərəçarpacaq dərəcədə artır.

Adını bu üsulu təsvir edən cərrahdan almış Sistrunk əməliyyatında kista, dilaltı sümüyün orta hissəsi və axacağın dil kökünə doğru uzanan hissəsi bir parça halında çıxarılır. Araşdırmalar göstərir ki, bu üsulla kistanın təkrarlanması yalnız kistanın çıxarılması ilə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha nadir olur; buna görə Sistrunk əməliyyatı tireoqlossal axacaq kistasında standart cərrahi üsuldur. Dilaltı sümüyün orta hissəsinin götürülməsi uzunmüddətli dövrdə danışığa və udmağa adətən təsir etmir.

Branxial yarıq kistası, sinusu və fistulası

İnkişafın ilk həftələrində embrionun boyun nahiyəsində balıqlardakı qəlsəmələri xatırladan və branxial (udlaq) qövsləri adlanan qabarıqlar əmələ gəlir. Bu qövslərin arasında xaricdə yarıqlar, daxildə isə ciblər (kisələr) yerləşir. Qövslər sonradan qulağın, çənənin, boynun və boğazın müxtəlif quruluşlarına çevrilir; aralarındakı yarıq və ciblərin bir hissəsi də xarici qulaq keçəcəyi, orta qulaq və badamcıq yuvası kimi quruluşları əmələ gətirir, qalanı isə normalda yox olur. Yox olmayan qalıqdan branxial anomaliya inkişaf edir. Branxial anomaliyalar uşaqlarda tireoqlossal axacaq kistasından sonra tezliyinə görə ikinci yerdə duran anadangəlmə boyun törəmələri qrupudur.

Qalığın formasına görə üç vəziyyət ola bilər:

• Kista: Dəriyə və ya boğaza açılmayan, içi maye ilə dolu qapalı kisə.
• Sinus: Yalnız bir uca, çox vaxt boyun dərisinə açılan kor keçid.
• Fistula: Bir ucu boyun dərisinə, digər ucu boğazın içinə açılan tam keçid.

İkinci branxial yarıq anomaliyaları

Branxial anomaliyaların böyük əksəriyyəti ikinci yarıqdan qaynaqlanır. İkinci branxial yarıq kistası boynun yan tərəfində, əksər hallarda alt çənə bucağının altında, döş-körpücük-məməyəbənzər əzələnin ön kənarında yerləşir. Adətən uşaqlığın son illərində və ya gənc yaşlarda ağrısız, yumşaq şişkinlik kimi aşkar edilir. Yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları zamanı böyüyüb sonra kiçilə bilər; bəzən iltihablanaraq qızarır və ağrılı olur.

Sinus və fistulaların dəri ağzı isə çox vaxt doğuşdan nəzərə çarpır: boynun aşağı hissəsində, həmin əzələnin ön kənarında iynə ucu boyda dəlik görünür və oradan arabir şəffaf və ya selikəbənzər maye gəlir. Fistula keçidi boyunda yuxarıya doğru, boyun damarlarının arasından keçərək badamcıq nahiyəsinə qədər uzana bilər. Bəzən hər iki tərəfdə eyni vaxtda müşahidə olunur. Hər iki tərəfdə olan və qulağın formasında dəyişiklik və ya eşitmə itkisi ilə müşayiət olunan hallarda bu əlamətlər irsi sindromun (branxio-oto-renal sindrom) bir hissəsi ola biləcəyi üçün eşitmə testi və böyrəklərin ultrasəs müayinəsi kimi əlavə müayinələr də aparıla bilər.

Daha nadir rast gəlinən növlər

Birinci branxial yarıq anomaliyalarına qulaq ətrafında, qulağın önündə və ya alt çənə bucağının dərhal altında rast gəlinir; qulaq ətrafında təkrar-təkrar iltihablanan şişkinlik və ya səbəbi izah olunmayan qulaq axıntısı şəklində özünü göstərə bilər. Bu nahiyədə üz siniri və qulağın önündəki tüpürcək vəzi (qulaqətrafı vəz) yaxın qonşuluqda yerləşdiyi üçün əməliyyat bu quruluşlar qorunmaqla planlaşdırılır (tüpürcək vəzi xəstəlikləri). Üçüncü və dördüncü udlaq cibi (kisəsi) anomaliyaları isə nadirdir; əksər hallarda sol tərəfdə, boynun aşağı hissəsində, qalxanabənzər vəzin ətrafında təkrarlanan iltihablanmalarla özünü göstərə bilər. Bu növlərdə açıq cərrahiyyə ilə yanaşı, keçidin boğazın aşağı hissəsindəki daxili ağzının endoskopik yolla bağlanması da müalicə seçimləri sırasındadır.

Dermoid kista

Dermoid kista dəri və dəri artımlarına aid hüceyrələrin inkişaf zamanı dərinin altında qalması nəticəsində əmələ gəlir. İçində dəri hüceyrələrinin hasil etdiyi qatı, pendirəbənzər maddə (keratin) olur. Boyunda əksər hallarda orta xətt üzrə, çənənin altında yerləşir; yavaş böyüyür, ağrısızdır və əllə xəmirəbənzər konsistensiyada hiss olunur. Tireoqlossal kistadan fərqli olaraq dil çölə çıxarılanda adətən hərəkət etmir. Müalicəsi kistanın bütöv şəkildə çıxarılmasıdır; dilaltı sümüklə əlaqəsi olmadıqda dilaltı sümüyə toxunulmur. Əməliyyatdan əvvəl bu iki kista növünü ayırd etmək həmişə mümkün olmaya bilər; fərq bəzən əməliyyat zamanı görülənlər və patoloji müayinə ilə aydınlaşır.

Kista iltihablanarsa

Anadangəlmə kistalar içlərindəki ifrazat və bəzilərinin ağız və ya boğazla əlaqəsi səbəbindən iltihablanmağa meyillidir. İltihablanan kista qısa müddətdə böyüyür, qızarır, ağrılı və toxunanda həssas olur; qızdırma da ola bilər. Müalicədə əvvəlcə infeksiya nəzarət altına alınır; hansı dərmanın necə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. İltihab irəliləyib abses yaranarsa, iynə ilə və ya kiçik kəsiklə boşaltma lazım ola bilər.

İltihablı dövrdə toxuma şişkin və qanamağa meyilli olduğu üçün kistanın çıxarılması çətinləşir. Buna görə əməliyyat infeksiya keçib toxuma sakitləşdikdən sonra planlaşdırılır. Bir dəfə iltihablanmış kista yenidən iltihablana bildiyi üçün sakit dövrdə kistanın uyğun vaxtda çıxarılması tövsiyə olunur.

Müayinə və görüntüləmə

Qiymətləndirmə şişkinliyin nə vaxt aşkar edildiyi, ölçüsünün dəyişib-dəyişmədiyi, infeksiyalarla əlaqəsi, əvvəllər iltihablanma və ya axıntı olub-olmadığı və keçirilmiş əməliyyatlar soruşulmaqla başlayır. Müayinədə kistanın yeri, konsistensiyası, hərəkətliliyi, udqunanda və dil hərəkət etdikdə yerini dəyişib-dəyişmədiyi qiymətləndirilir. Ağız və boğaz nəzərdən keçirilir; böyüklərdə burun-udlaq, boğaz və qırtlaq nazik kamera ilə endoskopik olaraq da müayinə edilir.

• Ultrasəs müayinəsi: Uşaqlarda və boynun ortasındakı şişkinliklərdə ilk seçilən üsuldur. Şüa istifadə olunmur, uşaqlarda da rahatlıqla aparılır. Kistanın quruluşunu, ölçüsünü, dilaltı sümük və ətraf toxumalarla əlaqəsini göstərir; tireoqlossal kistada qalxanabənzər vəzin normal yerində olduğunu təsdiqləyir.
• MRT və ya kompüter tomoqrafiyası (KT): İltihablanmış, dərinə uzanan, təkrarlanmış və ya qulaq ətrafındakı anomaliyalarda kistanın qonşu quruluşlarla əlaqəsini ətraflı görmək üçün lazım ola bilər. Böyüklərdə boynun yan tərəfindəki kistoz şişkinliklərin qiymətləndirilməsində də tez-tez istifadə olunur.
• Nazik iynə biopsiyası: Diaqnoz aydınlaşmadıqda, xüsusən böyüklərdə, ultrasəs nəzarəti altında nazik iynə ilə kistadan maye və hüceyrə nümunəsi götürülə bilər.

Böyüklərdə boynun yan tərəfində kistoz şişkinlik

Branxial yarıq kistasına gənc yaşlı böyüklərdə də rast gəlinir. Bununla belə, yetkin yaşda boynun yan tərəfində ilk dəfə aşkar edilən kistoz şişkinlik həmişə branxial kista deyil: bəzi limfa düyünləri də xəstəlik zamanı içi maye ilə dolu görünüş alaraq branxial kistanı təqlid edə bilər. Bunları yalnız əllə müayinə ilə ayırd etmək həmişə mümkün olmur.

Buna görə böyüklərdə boynun yan tərəfindəki kistoz şişkinliklər diaqnoz aydınlaşana qədər mərhələli şəkildə qiymətləndirilir: boğaz, burun-udlaq və qırtlaq endoskopik müayinə olunur, ultrasəslə yanaşı çox vaxt MRT və ya KT aparılır və lazım gəldikdə ultrasəs nəzarəti altında nazik iynə biopsiyası edilir. Böyüklərdə boyun törəmələrinin qiymətləndirilməsinə dair klinik təlimat da, məsələn, iki həftədən uzun müddətdir mövcud olan və infeksiya ilə izah oluna bilməyən şişkinlikdə kistoz görünüşün təkbaşına şişkinliyin branxial kista olduğunu göstərmədiyini qeyd edir və diaqnoz aydınlaşana qədər qiymətləndirmənin davam etdirilməsini tövsiyə edir. Bu mərhələli qiymətləndirmə şişkinliyin ciddi bir xəstəlik olduğu demək deyil; şişkinliyin düzgün adlandırılmasını və müalicənin buna uyğun planlaşdırılmasını təmin edir (boyunda limfa düyünləri).

Əməliyyat və sağalma dövrü

Anadangəlmə boyun kistaları cərrahi yolla müalicə olunur. Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır. İzin daha az nəzərə çarpması üçün kəsik boyundakı təbii dəri qırışlarından birinə yerləşdirilir. Məqsəd kistanın və, varsa, ona bağlı axacağın və ya fistula keçidinin geridə qalıq qoymadan bütövlükdə çıxarılmasıdır.

• Tireoqlossal axacaq kistasında: Sistrunk əməliyyatı ilə kista, dilaltı sümüyün orta hissəsi və dil kökünə uzanan axacaq birlikdə çıxarılır.
• Branxial yarıq kistası və fistulasında: Kista və onun keçidi ətrafdakı damar və sinirlər qorunmaqla çıxarılır. Uzun fistula keçidlərində dəri ağzının ətrafına və daha yuxarıya yerləşdirilən iki kiçik kəsik lazım ola bilər.
• Dermoid kistada: Kista divarı cırılmadan bütöv şəkildə çıxarılır.

Əməliyyat nahiyəsində qan və maye yığılmasının qarşısını almaq üçün nazik dren qoyula bilər; dren adətən qısa müddətdə çıxarılır. Xəstəxanada qalma müddəti adətən qısadır. İlk günlərdə boyunda yüngül ağrı və gərginlik, tireoqlossal kista əməliyyatından sonra isə udqunarkən ağrı ola bilər. Nadir rast gəlinən problemlər sırasında yara infeksiyası, yaranın altında qan və ya maye yığılması və kistanın təkrarlanması sayıla bilər. Branxial anomaliya əməliyyatlarında əməliyyat sahəsindən keçən sinirlərin müvəqqəti təsirlənməsi (məsələn, dodaq küncündə hərəkətin yüngül zəifləməsi) nadir hallarda müşahidə oluna bilər; əməliyyat bu quruluşlar qorunmaqla aparılır. Çıxarılan toxuma patoloji müayinəyə göndərilir; müayinə diaqnozu dəqiqləşdirir. Tireoqlossal kistada çox nadir hallarda kistanın divarında tiroid toxumasından inkişaf edən şiş aşkar edilə bilər; belə olduqda sonrakı addımlar patoloji müayinənin nəticəsinə görə planlaşdırılır. Yaraya qulluq, çimmək və gündəlik fəaliyyətə qayıdışla bağlı tövsiyələr əməliyyatdan sonra ayrıca izah olunur.

Təkrarlanma

Kistanın divarından və ya axacaq keçidindən kiçik bir qalıq geridə qalarsa, kista yenidən əmələ gələ bilər. Tireoqlossal kistada təkrarlanma ehtimalını müəyyən edən əsas amil aparılan əməliyyatın növüdür; Sistrunk əməliyyatından sonra təkrarlanma yalnız kistanın çıxarılması ilə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha nadirdir. Əməliyyatdan sonrakı yara infeksiyasının da təkrarlanma ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Branxial anomaliyalarda isə fistula keçidinin bütövlükdə çıxarılması vacibdir. Təkrarlanan kistada qiymətləndirmə ultrasəs və lazım gəldikdə MRT ilə aparılır; müalicə adətən təkrar cərrahi müdaxilədir və əvvəllər əməliyyat olunmuş nahiyədə aparıldığı üçün daha diqqətli planlaşdırma tələb edir.

Uşaqlarda anadangəlmə boyun kistaları

Tireoqlossal axacaq kistası və branxial anomaliyalar çox vaxt uşaqlıqda aşkar edilir. Əməliyyat üçün müəyyən yaş həddi yoxdur; əməliyyat diaqnoz qoyulduqdan sonra, kista iltihablı olmadığı dövrdə uyğun vaxtda planlaşdırılır. Kista zamanla iltihablana bildiyi və iltihablanma ətraf toxumada bitişmələr yaradaraq əməliyyatı çətinləşdirə bildiyi üçün uzun müddət gözləmək adətən tövsiyə olunmur. Çox kiçik uşaqlarda əməliyyatın vaxtı uşağın ümumi sağlamlıq vəziyyəti və anesteziya baxımından qiymətləndirilərək müəyyən edilir. Əməliyyatdan əvvəlki və sonrakı dövr, eləcə də uşağın məktəbə və ya uşaq bağçasına nə vaxt qayıda biləcəyi ailə ilə ayrıca müzakirə olunur.

Tez-tez verilən suallar

Boyundakı anadangəlmə kista dərmanla keçərmi? Xeyr. Dərman müalicəsi yalnız kista iltihablandıqda infeksiyanı nəzarət altına almaq üçün tətbiq edilir. İltihab keçdikdə şişkinlik kiçilə bilər; lakin kistanın divarı və axacaq qalığı yerində qaldığı üçün kista yox olmur və yenidən şişə bilər. Mayenin iynə ilə boşaldılması da şişkinliyi yalnız müvəqqəti azaldır. Müalicə cərrahi yolla aparılır.

Uşağımda tireoqlossal və ya branxial kista var; əməliyyat nə vaxt aparılmalıdır? Müəyyən yaş həddi yoxdur. Kista iltihablı deyilsə, əməliyyat diaqnoz qoyulduqdan sonra uyğun vaxtda planlaşdırılır. Kista iltihablıdırsa, əvvəlcə infeksiya müalicə olunur, əməliyyat isə iltihab keçdikdən sonra aparılır. Əməliyyatın vaxtı uşağın yaşına, ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və kistanın xüsusiyyətlərinə görə ailə ilə birlikdə müəyyən edilir.

Əməliyyatdan sonra iz qalırmı? İzin daha az nəzərə çarpması üçün kəsik boyundakı təbii dəri qırışlarından birinə yerləşdirilir. İz ilk aylarda daha çox nəzərə çarpa bilər və zamanla solur; izin son görünüşü insanın yara sağalma xüsusiyyətlərindən də asılıdır. Bu dövrdə yaranı günəşdən qorumaq və tövsiyə olunan yara qulluğuna əməl etmək kömək edir. Əvvəllər iltihablanıb dəriyə açılmış kistalarda dəri ağzının ətrafındakı toxumanın da çıxarılması lazım ola bilər.

Kista əməliyyatdan sonra təkrarlanırmı? Təkrarlanma mümkündür, lakin tez-tez baş vermir. Kistanın və ya axacaq keçidinin kiçik bir qalığı geridə qalarsa, kista yenidən əmələ gələ bilər. Tireoqlossal kistada Sistrunk əməliyyatı, branxial anomaliyalarda isə keçidin bütövlükdə çıxarılması bu ehtimalı nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır. Təkrarlanan kistalar da yenidən cərrahi yolla müalicə oluna bilər.

Kista öz-özünə kiçildi; yenə də əməliyyat lazımdırmı? Anadangəlmə kistalar infeksiyalarla böyüyüb sakit dövrlərdə kiçilə bilər. Kistanın kiçilməsi onun yox olduğu demək deyil; qalıq yerində qaldıqca yenidən şişə və ya iltihablana bilər. Buna görə diaqnozu qoyulmuş kistada sakit dövr adətən əməliyyat üçün uyğun vaxtdır. Qərar müayinə və ultrasəs nəticələrinə əsasən birlikdə verilir.

Dilaltı sümüyün bir hissəsinin götürülməsi problem yaradırmı? Sistrunk əməliyyatında dilaltı sümüyün yalnız orta hissəsindəki kiçik bir parça çıxarılır. Bu, uzunmüddətli dövrdə danışığa, udmağa və ya boynun görünüşünə adətən təsir etmir. İlk günlərdə udqunarkən ağrı və boğazda gərginlik hissi ola bilər; bu şikayətlər sağaldıqca azalır.

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.