Anadangəlmə boyun kistaları (tireoqlossal və branxial kista)

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 22.10.2026

Bu nədir?

Boyun ana bətnindəki inkişafın ilk həftələrində bir çox quruluşun yerini dəyişməsi və birləşməsi ilə formalaşır. Bu zaman normalda bağlanıb yox olmalı olan kiçik bir axacaq və ya cib bəzən tam itmir, yaxud dəriyə aid hüceyrələr dərinin altında qala bilər. Bu qalıq zamanla maye və ya ifrazatla dolaraq kistaya çevrilə bilər. Buna görə bu kistalara anadangəlmə (konjenital) boyun kistaları deyilir.

Qalıq doğuşdan mövcuddur; lakin kista doğuş zamanı çox vaxt nəzərə çarpmır və adətən uşaqlıqda və ya gənc yaşlarda aşkar edilir. Əksər hallarda ağrısız şişkinlik kimi üzə çıxır; bəzən isə soyuqdəymə və ya boğaz infeksiyasından sonra şişərək özünü göstərir. Anadangəlmə boyun kistaları xoşxassəli törəmələrdir. İltihablanmağa meyilli olduqları və dərmanla yox olmadıqları üçün adətən cərrahi yolla müalicə olunur.

Növləri

• Tireoqlossal axacaq kistası: Boyunda ən çox rast gəlinən anadangəlmə kistadır. Qalxanabənzər vəz (tiroid) ana bətnində dil kökündə əmələ gəlir və boynun aşağı hissəsindəki yerinə enərkən geridə nazik bir axacaq qoyur. Bu axacaq bağlanmazsa, boynun ön tərəfinin ortasında, əksər hallarda qırtlağın üstündəki dilaltı sümük (hioid sümük) səviyyəsində və ya onun dərhal altında kista əmələ gəlir. Kista axacaq qalığı vasitəsilə dilaltı sümüyə və dil kökünə bağlı olduğu üçün udqunanda və dil çölə çıxarılanda çox vaxt yuxarı doğru hərəkət edir.
• Branxial yarıq kistası, sinusu və fistulası: Üzün və boynun inkişafında rol oynayan branxial (udlaq) qövsləri arasındakı yarıq və ciblərin qalığıdır. Əksər hallarda boynun yan tərəfində, qulaq arxasından döş sümüyünə doğru uzanan iri boyun əzələsinin (döş-körpücük-məməyəbənzər əzələ) ön kənarında yerləşir. Ən çox ikinci branxial yarığın qalığına rast gəlinir. Qalıq qapalı kisədirsə kista, yalnız bir uca (çox vaxt dəriyə) açılan kor keçiddirsə sinus, həm dəriyə, həm də boğazın içinə açılırsa fistula adlanır.
• Dermoid kista: İçində dəriyə aid hüceyrələr olan, adətən çənənin altında, orta xətt üzrə yerləşən, yavaş böyüyən kistadır. Tireoqlossal kistadan fərqli olaraq dilin hərəkətləri ilə adətən yerini dəyişmir.

Əlamətləri

Tez-tez rast gəlinən əlamətlər bunlardır:

• Ağrısız şişkinlik: Boynun ortasında və ya yan tərəfində yumşaq, yumru və çox vaxt ağrısız şişkinlik.
• İnfeksiya ilə böyümə: Soyuqdəymə və ya boğaz infeksiyası zamanı şişkinliyin böyüməsi, infeksiya keçəndən sonra isə kiçilməsi.
• İltihablanma: Kista iltihablandıqda qızartı, ağrı, toxunanda həssaslıq və bəzən qızdırma olur; iltihablı kista öz-özünə dəriyə açıla bilər.
• Axıntı verən kiçik dəlik: Branxial sinus və ya fistulada boyun dərisində, çox vaxt doğuşdan olan iynə ucu boyda dəlikdən arabir şəffaf və ya qatı maye gəlir.
• Udqunanda hərəkət: Tireoqlossal axacaq kistası udqunanda və dil çölə çıxarılanda çox vaxt yuxarı doğru hərəkət edir.
• Dolğunluq hissi: Böyük kistalar boyunda dolğunluq və ya udqunarkən yüngül ilişmə hissi yarada bilər.

Müayinə və diaqnoz

Qiymətləndirmə şişkinliyin nə vaxtdan olduğu, ölçüsünün dəyişib-dəyişmədiyi, əvvəllər iltihablanıb-iltihablanmadığı və axıntı verib-vermədiyi soruşulmaqla başlayır. Müayinədə kistanın yeri, konsistensiyası, udqunanda və dil hərəkət etdikdə yerini dəyişib-dəyişmədiyi qiymətləndirilir; ağız və boğaz nəzərdən keçirilir, lazım gəldikdə burun-udlaq və qırtlaq nazik kamera ilə endoskopik müayinə olunur.

Uşaqlarda və boynun ortasındakı şişkinliklərdə görüntüləmədə ilk seçim boyun ultrasəs müayinəsidir. Ultrasəs kistanın quruluşunu və ətraf toxumalarla əlaqəsini göstərir; tireoqlossal kistada əməliyyatdan əvvəl qalxanabənzər vəzin öz normal yerində olduğu da ultrasəslə təsdiqlənir (zob və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri). Lazım gəldikdə MRT və ya kompüter tomoqrafiyası (KT) təyin oluna bilər; böyüklərdə boynun yan tərəfindəki kistoz şişkinliklərdə bu müayinələr ultrasəsə əlavə olaraq daha tez-tez istifadə olunur. Böyüklərdə boynun yan tərəfində yeni aşkar edilən kistoz şişkinlik, içi maye ilə dolu görünə bilən limfa düyünündən ayırd edilmək üçün diqqətlə qiymətləndirilir; bunun üçün lazım gəldikdə ultrasəs nəzarəti altında nazik iynə biopsiyası aparılır (boyunda limfa düyünləri).

Müalicə

Anadangəlmə kistalar dərmanla yox olmur. Dərman müalicəsi yalnız kista iltihablandıqda infeksiyanı nəzarət altına almaq üçün tətbiq edilir; hansı dərmanın necə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. Kistanın içindəki mayeni iynə ilə boşaltmaq da şişkinliyi yalnız müvəqqəti azaldır; kistanın divarı yerində qaldığı üçün kista adətən yenidən dolur.

• Əvvəlcə infeksiya: Kista iltihablıdırsa, əvvəlcə infeksiya müalicə olunur; abses yaranıbsa, iynə ilə və ya kiçik kəsiklə boşaltma lazım ola bilər. Əməliyyat iltihab keçib toxuma sakitləşdikdən sonra planlaşdırılır.
• Tireoqlossal axacaq kistasında Sistrunk əməliyyatı: Kista dilaltı sümüyün orta hissəsi və dil kökünə doğru uzanan axacaq qalığı ilə birlikdə çıxarılır. Axacaq dilaltı sümüklə yaxın qonşuluqda, çox vaxt onun önündən, bəzən isə içindən və ya arxasından keçdiyi üçün yalnız kistanın çıxarılması onun yenidən əmələ gəlmə ehtimalını artırır; dilaltı sümüyün orta hissəsinin də götürülməsi bu ehtimalı nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır.
• Branxial yarıq anomaliyalarında: Kista, varsa, sinus və ya fistula keçidi ilə birlikdə bütövlükdə çıxarılır. Uzun fistula keçidlərində boyunda iki kiçik kəsik lazım ola bilər.
• Dermoid kistada: Kista ətraf toxumalardan ayrılaraq bütöv şəkildə çıxarılır.

Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır. İzin daha az nəzərə çarpması üçün kəsik boyundakı təbii dəri qırışlarından birinə yerləşdirilir. Əməliyyat nahiyəsində yığıla biləcək qan və mayenin axıb getməsi üçün nazik dren qoyula bilər. Xəstəxanada qalma müddəti adətən qısadır. Çıxarılan toxuma patoloji müayinəyə göndərilir.

Gündəlik həyatda nələrə diqqət etməli?

• Kistanı sıxmayın: Şişkinliyi sıxmaq və ya özünüz boşaltmağa çalışmaq iltihablanmaya səbəb ola bilər.
• Dəyişiklikləri qeyd edin: Şişkinliyin hansı dövrlərdə böyüyüb kiçildiyini qeyd etmək, mümkünsə şəklini çəkmək müayinə zamanı faydalı olur.
• Axıntı verən dəliyi təmiz saxlayın: Sinus və ya fistulanın ağzını su və sabunla ehmalca təmizləyin; dəliyə heç nə soxmayın və onu sıxmayın.
• İnfeksiya dövrlərində diqqətli olun: Soyuqdəymə və ya boğaz infeksiyası zamanı şişkinlik böyüyürsə, qızarırsa və ya ağrılı olursa, müayinəni təxirə salmayın.
• Əməliyyatdan sonra: Yaraya qulluq, çimmək və gündəlik fəaliyyətə qayıdışla bağlı sizə verilən tövsiyələrə əməl edin; ilk aylarda yara nahiyəsini günəşdən qorumaq izin daha yaxşı solmasına kömək edir.

Nə vaxt müraciət etməli?

Boyunda iki həftədən uzun davam edən və ya təkrar-təkrar şişib çəkilən şişkinlik, boyun dərisində axıntı verən kiçik dəlik, yaxud udqunanda hərəkət edən şişkinlik aşkar etmisinizsə, LOR həkiminə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur. Şişkinlik qızarıb ağrılı olursa, sürətlə böyüyürsə, udqunmanı çətinləşdirirsə və ya qızdırma ilə müşayiət olunursa, müayinəni təxirə salmayın. Böyüklərdə boynun yan tərəfində ilk dəfə aşkar edilən şişkinlik də öz-özünə kiçilməsi gözlənilmədən qiymətləndirilməlidir. Anadangəlmə boyun kistaları xoşxassəli törəmələrdir; düzgün diaqnoz və uyğun vaxtda aparılan cərrahiyyə təkrarlanan iltihablanmaların qarşısını almağa kömək edir.

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.