Allergik rinit: ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 10.10.2026

Allergik reaksiya necə yaranır?

Allergiyaya meylli insanlarda immun sistemi bitki tozcuğu, ev tozu gənəsi və ya heyvan tükü kimi əslində zərərsiz maddələri səhvən təhlükəli sanır və onlara qarşı xüsusi antitellər (IgE) hasil edir. Bu ilk mərhələ həssaslaşma adlanır və hələ əlamət vermir. Eyni maddə ilə yenidən qarşılaşdıqda burnun selikli qişasındakı hüceyrələrdən müxtəlif maddələr, ilk növbədə histamin ifraz olunur. Histamin sinir uclarını qıcıqlandıraraq qaşınma və asqırmaya, ifrazat vəzilərini stimullaşdıraraq sulu axıntıya, damarları genişləndirərək burun balıqqulaqlarının şişməsinə və tutulmaya səbəb olur.

Asqırma, qaşınma və axıntı allergenlə qarşılaşdıqdan sonrakı dəqiqələr ərzində başlayır; bir neçə saat sonra selikli qişaya iltihab hüceyrələri toplanır və tutulma ön plana çıxır. Allergenlə daim qarşılaşan burun getdikcə daha həssas olur; çox az allergen, hətta siqaret tüstüsü və ya ətir belə şikayətləri başlada bilər. Allergiyaya meyildə irsiyyətin mühüm payı var; anasında və ya atasında allergiya olan uşaqlarda allergik rinit daha tez-tez rast gəlinir.

Allergik rinitin növləri

Allergik rinit şikayətlərin hansı dövrdə ortaya çıxmasına və tətikləyiciyə görə qruplaşdırılır. Həkimlər həmçinin şikayətlərin nə qədər tez-tez olduğuna, yuxuya və gündəlik həyata nə dərəcədə təsir etdiyinə baxaraq xəstəliyin şiddətini qiymətləndirir; müalicə bu qiymətləndirməyə görə planlaşdırılır.

Mövsümi allergik rinit

Bitki tozcuqlarına bağlıdır və hər il eyni dövrdə təkrarlanır. Ağac tozcuqları adətən qışın sonunda və yazın əvvəlində, çəmən otlarının tozcuqları yazın sonunda və yayın əvvəlində, alaq otlarının tozcuqları isə yayın sonunda və payızda çoxalır; bu dövrlər bölgədən-bölgəyə və ildən-ilə dəyişə bilər. Tozcuğun miqdarı küləkli, quru və günəşli günlərdə artır, yağışdan sonra azalır. Asqırma tutmaları, sulu axıntı və göz qaşınması aydın nəzərə çarpır.

İl boyu davam edən allergik rinit

Ev tozu gənəsi, ev heyvanları, kif və tarakan kimi ev daxili allergenlərə bağlı olaraq ilin bütün dövrlərində davam edir. Əlamətlər daha az nəzərə çarpır, lakin daimidir; tutulma, burun-udlaq axıntısı və qoxu hissinin azalması ön plandadır. Səhər oyananda artan asqırma və tutulma gənə allergiyasına işarə edir. Bir çox insanda mövsümi və il boyu rast gəlinən allergenlər birlikdə rol oynayır.

Peşə mənşəli allergik rinit

Bəzi insanlarda allergiya iş yerindəki maddələrə qarşı yaranır: çörəkçilərdə un, laboratoriya işçilərində təcrübə heyvanları, tibb işçilərində lateks əlcəklər, dülgərlərdə ağac tozu buna misaldır. Şikayətlərin iş günlərində artıb həftə sonları və məzuniyyət zamanı azalması tipikdir. Peşə mənşəli rinit eyni maddəyə bağlı astmadan əvvəl ortaya çıxa bildiyi üçün iş yerində bu maddə ilə təması azaldacaq tədbirlər vacibdir.

Müayinə və qiymətləndirmə

Qiymətləndirmə ətraflı anamnezlə başlayır: şikayətlərin hansı mövsümdə və hansı mühitdə artdığı, ev və iş mühiti, ev heyvanı, ailədə allergiya və astma olub-olmadığı, istifadə olunan dərmanlar və burun spreyləri soruşulur. Müayinədə burun balıqqulaqları adətən şişkin, solğun və ya bozumtul rəngdə olur və sulu ifrazatla örtülü görünür. Nazik kamera ilə aparılan endoskopik müayinə müşayiət edə biləcək burun çəpərinin əyriliyini, burun balıqqulaqlarının böyüməsini, polip və ya sinusit əlamətlərini də göstərir. Diaqnoz üçün tomoqrafiya adətən lazım olmur.

Hansı maddəyə qarşı allergiya olduğunu göstərmək üçün ümumiyyətlə dəri testləri və qanda allergiyaya xas IgE antitellərinin ölçülməsindən istifadə olunur. Testdə müsbət çıxan hər allergen şikayətə səbəb olmaya bilər; nəticələr anamnezlə birlikdə şərh edilir. Burnu daim axan, lakin allergiya testləri mənfi olan insanlarda temperatur dəyişiklikləri və ya kəskin qoxularla tətiklənən qeyri-allergik rinit ola bilər.

Astma və sinusitlə əlaqəsi

Burun və bronxlar eyni tənəffüs yolunun hissələridir. Buna görə allergik rinit və astma tez-tez birlikdə müşahidə olunur: astması olanların böyük hissəsində allergik rinit də var, allergik riniti olanlarda isə astma yaranma ehtimalı daha yüksəkdir. Burun tutulduqda ağızdan alınan soyuq və quru hava bronxları daha çox qıcıqlandırır; burun şikayətlərinə yaxşı nəzarət astmaya nəzarəti də asanlaşdıra bilər. Öskürək, xırıltılı tənəffüs və ya döş qəfəsində sıxılma hissi varsa, bunu müayinədə bildirin.

Allergik iltihaba bağlı selikli qişa şişkinliyi sinusların burna açılan dar kanallarını daraldaraq sinusitə zəmin yarada bilər; buna görə təkrarlanan sinusitdə allergik zəminin olub-olmadığı qiymətləndirilir. Allergik rinit həmçinin gözlərdə qaşınma və yaşarmaya (allergik konyunktivit), burun-udlaq axıntısına bağlı öskürəyə və Yevstaxi borusuna təsir edərək qulaqda dolğunluq hissinə səbəb ola bilər.

Uşaqlarda allergik rinit

Allergik rinit uşaqlarda geniş yayılıb və çox vaxt məktəb yaşında özünü daha aydın göstərir. Uşaqlar şikayətlərini təsvir edə bilməyə bilər; burnu ovucla daim yuxarı doğru ovuşdurmaq, burnun belində eninə xətt, göz altlarında tünd dairələr, burnu tez-tez çəkmək, ağzı açıq yatmaq və xoruldamaq vacib əlamətlərdir. Pozulan gecə yuxusu gündüz yorğunluğa, diqqət dağınıqlığına və məktəbdə uğurun azalmasına səbəb ola bilər.

Uşaqlarda burun tutulmasının digər tez-tez rast gəlinən səbəbi adenoidin böyüməsidir. İki vəziyyət bir-biri ilə qarışdırıla və ya birlikdə ola bilər; endoskopik müayinə bu fərqi müəyyən etməyə kömək edir. Duzlu su ilə burnun yuyulması və allergendən qorunma əsas tədbirlərdir; dərmanlar uşağın yaşına uyğun olanlar arasından və həkim tövsiyəsi ilə seçilir.

Hamiləlikdə allergik rinit

Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklərə görə burnun selikli qişası şişir; allergiyası olmayanlarda belə burun tutulması tez-tez rast gəlinir və bu vəziyyət adətən doğuşdan sonra öz-özünə keçir. Mövcud allergik rinit hamiləlikdə eyni qala, arta və ya azala bilər. Duzlu su ilə burnun yuyulması, allergenlərdən qorunma, başı bir qədər hündürdə saxlayaraq yatmaq və siqaret tüstüsündən uzaq durmaq dərmansız tədbirlərdir. Bu dövrdə, reseptsiz satılan burun spreyləri də daxil olmaqla, heç bir dərmanı həkiminizlə məsləhətləşmədən istifadə etməyin; lazımi müalicə hamiləlik dövrünə uyğun şəkildə planlaşdırılır.

Ev daxili tədbirlər

Allergenlərdən tamamilə uzaq durmaq çox vaxt mümkün olmur; lakin allergenlə təması azaltmaq bəzi insanlarda şikayətləri yüngülləşdirə və dərman ehtiyacını azalda bilər. Tək bir tədbir adətən kifayət etmir; bir neçə tədbirin birlikdə tətbiqi daha faydalıdır.

Ev tozu gənəsi

Gənələr ən çox döşək və yastıqlarda yaşayır. Gənə keçirməyən döşək və yastıq örtüklərindən istifadə etmək, mələfə və yorğan üzlərini həftədə bir dəfə isti su ilə yumaq, yataq otağında xalça, ağır pərdə və yumşaq oyuncaqları azaltmaq faydalıdır. Nəm parça ilə toz silmək, filtrli tozsorandan istifadə etmək, evi hər gün havalandırmaq və evdə rütubəti yüksək saxlamamaq gənələrin çoxalmasını məhdudlaşdırır.

Bitki tozcuğu

Tozcuğun çox olduğu dövrlərdə, xüsusən küləkli və quru günlərdə ev və avtomobil pəncərələrini bağlı saxlamaq, çöldən gələndə duş qəbul edib paltarını dəyişmək, yuyulmuş paltarları çöldə qurutmamaq, açıq havada uzun müddət qalmamaq və günəş eynəyi taxmaq tozcuqla təması azaldır.

Ev heyvanları

Pişik və it allergenləri dəri pulcuqlarında və tüpürcəkdə olur, havada uzun müddət asılı qalır və əşyalara yapışır. Heyvanı yataq otağına buraxmamaq, divan və çarpayılardan uzaq saxlamaq, filtrli hava təmizləyicisindən istifadə etmək və heyvana qulluğu allergiyası olmayan ailə üzvünə həvalə etmək şikayətləri azalda bilər. Heyvanla təması tamamilə kəsmək çox vaxt şikayətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə yüngülləşdirir; lakin allergenlər evdə daha bir müddət qala bildiyi üçün təsiri dərhal görünməyə bilər. Bu asan qərar deyil və şikayətlərin şiddətinə görə qiymətləndirilir.

Kif

Hamam otağını və mətbəxi müntəzəm havalandırmaq, su sızmalarını və rütubəti aradan qaldırmaq, kifli sahələri təmizləmək, ev daxilində paltar qurudarkən otağı havalandırmaq və nəmləndiricilərdən lazım olduğundan artıq istifadə etməmək kiflə təması azaldır. Evdə siqaret çəkilməməsi və kəskin qoxulu məhsullardan çəkinilməsi də həssas burnu rahatladır.

Müalicə mərhələləri

Müalicə şikayətlərin tezliyinə, şiddətinə və hansı əlamətin ön planda olduğuna görə fərdi şəkildə planlaşdırılır; hansı dərmanın necə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. Hər mərhələdə allergendən qorunma və duzlu su ilə burnun yuyulması müalicənin bir hissəsidir.

• Yüngül və arabir olan şikayətlər: lazım olduqda həb və ya burun spreyi şəklində antihistaminlər istifadə oluna bilər. Yeni nəsil antihistaminlərin yuxululuq yaratma meyli daha azdır.
• Tez-tez təkrarlanan və ya daimi şikayətlər: burundaxili kortikosteroid spreylər əsas müalicədir və ilk növbədə tutulma olmaqla bütün burun şikayətlərində təsirlidir; yalnız ehtiyac olanda deyil, müntəzəm istifadə olunur.
• Tək dərmanla kifayət qədər yüngülləşmə olmadıqda: burundaxili kortikosteroid və antihistamin spreylərinin birlikdə istifadəsi seçimlərdən biridir; göz şikayətlərində allergiyaya qarşı göz damcıları əlavə oluna bilər.

Spreyi burun çəpərinə deyil, eyni tərəfdəki gözə doğru yüngülcə yönəldərək sıxmaq dərmanın burun daxilində daha yaxşı paylanmasına kömək edir və quruluq, yüngül qanaxma kimi əlavə təsirləri azaldır. Mövsümi allergiyası olanlarda həkimin tövsiyə etdiyi müalicəyə tozcuq mövsümü başlamazdan əvvəl başlanması əlamətlərə daha yaxşı nəzarət etməyə imkan verə bilər. Burun açan (dekongestant) spreylər yalnız qısamüddətli yüngülləşmə üçün istifadə oluna bilər; uzun müddət istifadə edildikdə dərmana bağlı tutulmaya səbəb olur.

Allergen immunoterapiyası allergiyaya səbəb olan maddənin çox kiçik miqdarlardan başlanaraq dilaltı və ya dərialtı yolla müntəzəm fasilələrlə verilməsi ilə immun sisteminin bu maddəyə öyrəşməsinə yönəlmiş uzunmüddətli müalicədir. Ümumiyyətlə, allergiyası testlərlə təsdiqlənmiş və dərmanlardan kifayət qədər fayda görməyən və ya uzun müddət dərman istifadə etmək istəməyən seçilmiş insanlarda nəzərdən keçirilir. Təsirinin müalicə başa çatdıqdan sonra da bir müddət davam edə bilməsi bu üsulu dərmanlardan fərqləndirir.

Müalicəyə baxmayaraq şikayətlər davam edirsə, dərmanların düzgün istifadə olunub-olunmadığı yoxlanılır, diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilir və müşayiət edə biləcək septum əyriliyi, burun balıqqulaqlarının böyüməsi, polip və ya sinusit qiymətləndirilir.

Cərrahiyyənin yeri

Allergik rinit əməliyyatla müalicə olunan xəstəlik deyil; cərrahiyyə allergiyanı aradan qaldırmır. Lakin uzun sürən allergik iltihab burun balıqqulaqlarının (konxaların) daimi böyüməsinə səbəb ola bilər; bir çox insanda bunu, allergiyadan asılı olmayaraq, burun çəpərinin əyriliyi də müşayiət edir. Müntəzəm və düzgün dərman müalicəsinə baxmayaraq tutulma davam edirsə, konxa kiçiltmə və lazım gəldikdə septoplastika ilə burnun hava yolu genişləndirilə bilər. Konxa kiçiltmədə məqsəd burun balıqqulaqlarını çıxarmaq deyil, funksiyasını qoruyaraq həcmini azaltmaqdır. Bu əməliyyatlar nəfəs almağı yüngülləşdirir və spreylərin burun daxilinə daha yaxşı çatmasını asanlaşdırır; asqırma, qaşınma və axıntı üçün allergiya müalicəsi davam etdirilir.

Həyat keyfiyyəti və yuxu

Allergik rinitə çox vaxt «adi zökəm» deyib əhəmiyyət verilmir; halbuki gecə artan tutulma ağızdan nəfəs almağa, xoruldamağa və yuxunun tez-tez pozulmasına səbəb ola bilər; insan səhər dincəlməmiş halda oyanır. Gün ərzində yorğunluq, diqqəti cəmləməkdə çətinlik, iş və məktəb məhsuldarlığının azalması müşahidə oluna bilər; tozcuq mövsümünün imtahan dövrlərinə təsadüf etməsi şagird və tələbələr üçün ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Köhnə nəsil antihistaminlər yuxululuq yarada bildiyi üçün avtomobil sürənlər diqqətli olmalıdır; istifadə etdiyiniz dərmanın yuxululuq yaradıb-yaratmadığını həkiminizdən və ya əczaçınızdan soruşa bilərsiniz. Xorultu aydın nəzərə çarpırsa, xorultu və yuxu apnoesi baxımından da qiymətləndirmə aparılır. Müntəzəm müalicə ilə yuxu və gündəlik həyat əksər insanlarda aydın şəkildə yaxşılaşır.

Tez-tez verilən suallar

Allergik rinit tamamilə keçirmi? Allergiyaya meyil çox vaxt daimi qalır; lakin allergendən qorunma və müntəzəm müalicə ilə əlamətlər əksər insanlarda yaxşı nəzarət altına alınır. Bəzi insanlarda şikayətlər illər keçdikcə öz-özünə azala bilər.

Kortizonlu burun spreyi zərərlidirmi, asılılıq yaradırmı? Burundaxili kortikosteroid spreylərin bədənə keçən miqdarı çox azdır və həkim tövsiyəsi ilə uzunmüddətli istifadəsi adətən təhlükəsizdir. Burun açan spreylərdən fərqli olaraq asılılıq və ya geri qayıdan (rebound) tutulma yaratmır. Burunda quruluq və ya yüngül qanaxma ola bilər; spreyi burun çəpərinə deyil, kənara doğru sıxmaq bu təsirləri azaldır.

Dərmanları yalnız şikayətim olanda istifadə edə bilərəmmi? Antihistaminlər tez təsir etdikləri üçün yüngül və arabir olan şikayətlərdə lazım olduqda istifadə oluna bilər. Burundaxili kortikosteroid spreylər isə təsirini müntəzəm istifadə ilə göstərir; yalnız şikayət olanda sıxmaq gözlənilən yüngülləşməni vermir.

Allergiya testi hər kəsə lazımdırmı? Xeyr. Diaqnoz çox vaxt anamnez və müayinə ilə qoyulur. Allergiya testləri diaqnoz aydın deyilsə, dərmanlardan kifayət qədər fayda görülmürsə və ya tətikləyicinin bilinməsi qorunma tədbirlərinə və ya immunoterapiya kimi müalicə qərarına təsir edəcəksə məna daşıyır.

Allergik rinit astmaya çevrilirmi? Allergik rinit astmaya çevrilmir; lakin iki xəstəlik eyni allergik zəmindən qaynaqlandığı üçün tez-tez birlikdə müşahidə olunur və allergik riniti olanlarda astma yaranma ehtimalı daha yüksəkdir. Öskürək, xırıltılı tənəffüs və ya döş qəfəsində sıxılma hissi varsa, müayinədə bildirin; burun şikayətlərinə yaxşı nəzarət astmaya nəzarəti də asanlaşdıra bilər.

Əməliyyat allergiyamı aradan qaldırarmı? Xeyr. Əməliyyat allergiyanı aradan qaldırmır; dərman müalicəsinə baxmayaraq davam edən tutulmada burun balıqqulaqlarının kiçildilməsi və ya əyri burun çəpərinin düzəldilməsi ilə nəfəs almağı yüngülləşdirir. Asqırma, qaşınma və axıntı üçün allergiya müalicəsi əməliyyatdan sonra da davam etdirilir.

Əlaqəli məqalələr

• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)
• Septum deviasiyası və burun tutulması
• Sinusit
• Burun spreyi asılılığı (dərman riniti)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.