Burun-udlaq axıntısı: ətraflı məqalə

Müəllif: Op. Dr. Cavidan Asəfov · Qulaq-Burun-Boğaz xəstəlikləri mütəxəssisi · Son tibbi yeniləmə: 21.10.2026

Burun ifrazatı nə üçün hasil olunur?

Burun boşluğu və sinuslar selikli qişa adlanan nazik təbəqə ilə örtülüdür. Bu qişadakı vəzilər tənəffüs edilən havanı nəmləndirən və tozu, bitki tozcuqlarını, mikrobları tutan yapışqan ifrazat (selik) hasil edir. Selikli qişanın səthindəki çox kiçik tükcüklər bu ifrazatı daim burnun arxasına, oradan da boğaza doğru daşıyır. İfrazat hiss edilmədən udulur və mədə turşusu ilə zərərsizləşdirilir.

Bu təmizləmə sistemi gecə-gündüz işləyir. Sağlam burun hər gün az olmayan miqdarda ifrazat hasil edir; lakin ifrazat duru olduğu və müntəzəm daşındığı üçün hiss olunmur. İfrazat artdıqda, qatılaşdıqda və ya daşınması yavaşladıqda boğazda toplanır və burun-udlaq axıntısı kimi hiss olunur. Buna görə burun-udlaq axıntısı çox vaxt burnun və sinusların nəyəsə reaksiya verdiyini göstərən bir işarədir.

Axıntı, yoxsa hiss?

Burun-udlaq axıntısından şikayət edən hər kəsdə ifrazat həqiqətən artmış olmur. Bəzi insanlarda ifrazatın miqdarı normaldır; lakin boğaz daha həssas hala gəldiyi üçün normal miqdarda ifrazat da hiss olunmağa başlayır. Keçirilmiş infeksiya, reflüks, quru hava və ya siqaret tüstüsü boğazdakı sinir uclarını qıcıqlandıraraq bu həssaslığı artıra bilər.

Burada tez-tez rast gəlinən qapalı dairə var: «boğazda nəsə var» hissi tez-tez boğazı təmizləməyə səbəb olur; daim boğazı təmizləmək və öskürmək boğazı və qırtlağı qıcıqlandırır; qıcıqlanmış boğaz isə daha çox ifrazat varmış kimi hiss edir. Bu qapalı dairənin fərqinə varmaq müalicənin mühüm hissəsidir. Boğazı təmizləmək istəyi yarananda bunun əvəzinə udqunmaq və ya bir qurtum su içmək zamanla bu vərdişi azalda bilər.

Müayinədə burunda və burun-udlaqda aydın axıntı görünməyən, lakin boğazda daim bəlğəm hissi olan insanlarda reflüks, boğaz həssaslığı və boğazı təmizləmə vərdişi birlikdə qiymətləndirilir.

Səbəblər

Burun-udlaq axıntısının səbəblərini bir neçə əsas qrupda toplamaq olar. Bir insanda bir neçə səbəb birlikdə ola bilər; məsələn, allergik riniti septum əyriliyi və ya reflüks müşayiət edə bilər.

Allergik rinit

Bitki tozcuğu, ev tozu gənəsi, heyvan tükü və ya kifə qarşı yaranan burun allergiyası burun-udlaq axıntısının ən çox rast gəlinən səbəblərindəndir. Axıntı adətən şəffaf və suludur; asqırma, burunda qaşınma, tutulma və gözlərdə qaşınma müşayiət edə bilər. İl boyu davam edən allergiyada asqırma arxa planda qala bilər və burun-udlaq axıntısı ilə tutulma yeganə şikayət ola bilər (allergik rinit).

Qeyri-allergik rinit

Allergiya testləri mənfi olduğu halda burnu tez-tez axan insanlarda burnun selikli qişası bəzi qıcıqlandırıcılara qarşı həddindən artıq həssas ola bilər. Soyuq və ya quru hava, temperaturun qəfil dəyişməsi, kəskin qoxular, ətir, siqaret tüstüsü və havanın çirklənməsi axıntını başlada bilər. Bəzi insanlarda isti və ya ədviyyatlı yemək yeyərkən burun sulanır. Bu növ rinit yaşlı insanlarda daha tez-tez rast gəlinir; yaş artdıqca burun ifrazatı da daha sulu ola və daha çox hiss oluna bilər.

İnfeksiyalar və sinusit

Soyuqdəymə və qrip zamanı axıntı artır və sağaldıqdan sonra da bir müddət davam edə bilər; bu çox vaxt öz-özünə keçir. Kəskin sinusitdə qatı, sarı-yaşıl axıntını burun tutulması, üzdə dolğunluq və təzyiq hissi müşayiət edir. Xroniki sinusitdə isə şikayətlər daha zəif, lakin daimidir; qatı burun-udlaq axıntısı, tutulma və qoxu hissinin azalması ön plandadır. Bu mənzərəni burun polipləri də müşayiət edə bilər (sinusit).

Burnun quruluşu ilə bağlı səbəblər

Burun çəpərinin əyriliyi (septum deviasiyası) və burun balıqqulaqlarının böyüməsi (konxa hipertrofiyası) hava axınını pozur, ifrazatın müntəzəm daşınmasını çətinləşdirir və sinusların havalanmasına təsir edə bilər. Tutulma səbəbindən ağızdan nəfəs almaq da boğazı quruduraraq ifrazatın daha qatı hiss olunmasına səbəb olur.

Dərmanlar və ətraf mühit amilləri

Bəzi təzyiq dərmanları və hormon tərkibli dərmanlar burnun selikli qişasını şişirərək tutulmaya və axıntıya səbəb ola bilər. Yalnız qısamüddətli yüngülləşmə üçün istifadə edilməli olan burun açan spreylər uzun müddət istifadə edildikdə də selikli qişanı şişirərək tutulmanı artırır (burun spreyi asılılığı). İstifadə etdiyiniz dərmanın şikayətlərinizlə bağlı ola biləcəyini düşünürsünüzsə, dərmanı özbaşına dayandırmayın; bunu həkiminizlə müzakirə edin. İsitmə sistemi və ya kondisioner işləyən otaqlar, kifayət qədər maye qəbul etməmək və siqaret ifrazatın qatılaşmasına töhfə verir.

Hamiləlik və hormonal dəyişikliklər

Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər burnun selikli qişasını şişirə bilər; burun tutulması və burun-udlaq axıntısı tez-tez rast gəlinir və adətən doğuşdan sonra öz-özünə keçir. Bu dövrdə, reseptsiz satılan burun spreyləri də daxil olmaqla, heç bir dərmanı həkiminizlə məsləhətləşmədən istifadə etməyin.

Reflükslə əlaqəsi

Mədə möhtəviyyatının qida borusuna geri qayıtmasına reflüks deyilir. Bəzi insanlarda reflüks qida borusunun yuxarı ucunu keçərək boğaza və qırtlağa qədər çatır; buna qırtlağa çatan reflüks (larinqofaringeal reflüks) deyilir. Bu növ reflüks çox vaxt mədə yanması yaratmadığı üçün «səssiz reflüks» kimi də tanınır.

Reflüksün özü burun axıntısı deyil. Lakin qırtlağın və boğazın qıcıqlanması burada qoruyucu ifrazatın toplanmasına və boğazda bəlğəm varmış kimi hissə səbəb olur. İnsan bunu çox vaxt burun-udlaq axıntısı kimi təsvir edir. Boğazı daim təmizləmə, boğazda düyün və ya ilişmə hissi, səhərlər nəzərəçarpan səs xırıltısı, ağızda turş və ya acı dad və quru öskürək reflüksü düşündürə bilər. Reflüks ağız qoxusuna da töhfə verə bilər.

Endoskopik müayinədə qırtlaqda reflüksə bağlı qızartı və şişkinlik görünə bilər; lakin bu əlamətlər başqa səbəblərdən də yarana bildiyi üçün tək başına diaqnoz qoymağa əsas vermir. Qiymətləndirmə şikayətlər və müayinə nəticələri birlikdə nəzərə alınaraq aparılır. Reflüks düşünüldükdə əvvəlcə qidalanma və həyat tərzi vərdişləri tənzimlənir: axşam yeməyini erkən və yüngül yemək, yeməkdən dərhal sonra uzanmamaq, yatarkən başı bir qədər hündürdə saxlamaq, artıq çəkini atmaq, qəhvə, çay, qazlı içkilər, şokolad, alkoqol və yağlı qidalar kimi şikayətlərinizi artırdığını hiss etdiyiniz qida və içkiləri azaltmaq və siqareti tərgitmək. Lazım gəldikdə həkim tövsiyəsi ilə mədə turşuluğunu azaldan dərmanlardan istifadə oluna bilər. Burun-udlaq axıntısı ilə reflüks birlikdə ola bildiyi üçün hər ikisinin birlikdə nəzərə alınıb müalicə olunması tez-tez lazım gəlir.

Uşaqlarda burun-udlaq axıntısı

Uşaqlarda burun-udlaq axıntısının ən çox rast gəlinən səbəbləri tez-tez keçirilən yuxarı tənəffüs yolları infeksiyaları, allergik rinit və böyümüş adenoiddir. Adenoid burnun arxa hissəsində yerləşən limfa toxumasıdır; böyüdükdə burnun arxasını daraldır, ifrazatın axınını pozur və özü də iltihablanaraq axıntı mənbəyinə çevrilə bilər. Daimi burun axıntısı, ağzı açıq yatmaq, xoruldamaq, gecə və səhər öskürəyi və tez-tez təkrarlanan qulaq iltihabları böyümüş adenoidi düşündürür (uşaqlarda adenoid və badamcıq).

Uşaqlarda sinusit də qatı burun-udlaq axıntısına və xüsusən uzananda artan öskürəyə səbəb ola bilər. Kiçik uşaqlarda burnun yalnız bir tərəfindən gələn, pis qoxulu axıntı burna düşmüş yad cismi düşündürür; bu halda müayinəni təxirə salmayın. Uşaqlarda duzlu su ilə burnun yuyulması və burnun müntəzəm təmizlənməsi əsas tədbirlərdir; dərmanlar uşağın yaşına uyğun olanlar arasından və həkim tövsiyəsi ilə seçilir.

Müayinə və testlər

Qiymətləndirmə ətraflı anamnezlə başlayır. Axıntının nə vaxtdan davam etdiyi, rəngi və qatılığı, gün ərzində və mövsümlərə görə dəyişib-dəyişmədiyi, burun tutulması, asqırma, qoxu hissinin azalması, üzdə dolğunluq hissi, mədə yanması, ağızda turş dad, öskürək, səs dəyişikliyi, siqaret, iş mühiti və istifadə olunan dərmanlar soruşulur.

Sonra burun boşluğu, burun-udlaq və qırtlaq nazik kamera ilə endoskopik müayinə olunur. Bu müayinə qısa çəkir və adətən rahat keçirilir. Müayinədə sinusların burna açılan dəliklərindən gələn iltihablı axıntı, allergiyaya bağlı solğun və şişkin selikli qişa, polip, septum əyriliyi, burun balıqqulaqlarının böyüməsi, uşaqlarda adenoid və qırtlaqda reflüksə bağlı qıcıqlanma əlamətləri qiymətləndirilə bilər.

Testlər hər kəsə lazım deyil; müayinə nəticələrinə görə seçilir. Allergiya düşünülürsə, dəri testləri və ya qanda allergiyaya xas antitellərin ölçülməsi təyin oluna bilər. Xroniki sinusit və ya polip düşünülürsə, xüsusən dərman müalicəsinə baxmayaraq şikayətlər davam edirsə, sinusların kompüter tomoqrafiyası (KT) aparıla bilər. Öskürək ön plandadırsa və burun əlamətləri şikayətləri izah etmirsə, lazım gəldikdə döş qəfəsinin rentgeni və ya tənəffüs testləri də təyin oluna bilər.

Müalicə mərhələləri

Burun-udlaq axıntısının müalicəsi əsas səbəbə yönəlir; hansı dərmanın necə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. Hər mərhələdə qıcıqlandırıcılardan uzaq durmaq, kifayət qədər maye qəbul etmək və duzlu su ilə burnun yuyulması müalicənin bir hissəsidir.

• Duzlu su ilə burnun yuyulması: qatı ifrazatı, allergenləri və qıcıqlandırıcı maddələri təmizləyir, ifrazatın daşınmasını asanlaşdırır və burun spreylərinin daha yaxşı təsir etməsinə kömək edir. Hazır məhlul və ya qaynadılıb soyudulmuş, yaxud steril su ilə hazırlanmış məhlul istifadə edilməlidir.
• Burundaxili kortikosteroid sprey: allergik rinit və xroniki sinusitdə selikli qişanın şişkinliyini və ifrazatı azaldır. Təsirini müntəzəm istifadə ilə göstərir; yalnız şikayət olanda sıxmaq gözlənilən yüngülləşməni vermir.
• Antihistaminlər: allergiyaya bağlı axıntı, asqırma və qaşınmada həb və ya burun spreyi şəklində istifadə oluna bilər.
• Allergendən qorunma: ev tozu gənəsi, bitki tozcuğu, ev heyvanları və kiflə təması azaldan tədbirlər şikayətləri yüngülləşdirə bilər.
• Qeyri-allergik rinitdə: tətikləyicilərdən çəkinmək əsas tədbirdir; sulu axıntı ön plandadırsa, burun ifrazatını azaldan spreylər də seçimlər sırasındadır.
• Sinusitin müalicəsi: sinusit varsa, müalicə buna uyğun tənzimlənir; bakterial sinusit düşünülürsə, həkim tövsiyəsi ilə antibiotik verilə bilər.
• Reflüks varsa: qidalanma və həyat tərzi vərdişləri tənzimlənir; lazım gəldikdə həkim tövsiyəsi ilə mədə turşuluğunu azaldan dərmanlar əlavə olunur.

Burun açan (dekongestant) spreylər yalnız qısamüddətli yüngülləşmə üçün istifadə oluna bilər; uzun istifadədə dərmana bağlı tutulmaya səbəb olur. Müalicəyə baxmayaraq şikayətlər davam edirsə, dərmanların düzgün istifadə olunub-olunmadığı yoxlanılır, diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilir və müşayiət edə biləcək digər səbəblər araşdırılır.

Cərrahiyyənin yeri

Burun-udlaq axıntısının özü üçün aparılan əməliyyat yoxdur; cərrahiyyə dərman müalicəsinə cavab verməyən və axıntıya səbəb olan struktur və ya xroniki problemi aradan qaldırmağa yönəlir. Uyğun pasientdə aşağıdakı seçimlər nəzərdən keçirilə bilər:

• Endoskopik sinus cərrahiyyəsi: dərman müalicəsinə baxmayaraq davam edən xroniki sinusit və burun poliplərində sinusların burna açılan dəlikləri genişləndirilərək havalanma və ifrazatın axını bərpa olunur (sinusit).
• Septoplastika: hava yolunu nəzərəçarpacaq dərəcədə daraldan burun çəpəri əyriliyi düzəldilir (septum deviasiyası).
• Konxa kiçiltmə: böyümüş burun balıqqulaqlarının funksiyası qorunaraq həcmi azaldılır (konxa hipertrofiyası).
• Adenoid əməliyyatı (adenoidektomiya): uşaqlarda şikayətlərə səbəb olan böyümüş adenoid çıxarılır (uşaqlarda adenoid və badamcıq).

Allergik rinit və ya reflüks kimi səbəblər əməliyyatla aradan qalxmır; bu vəziyyətlər varsa, cərrahiyyədən sonra da onların müalicəsi davam etdirilir. Əməliyyat qərarı müayinə və lazım gəldikdə tomoqrafiya nəticələrinə əsasən, pasientlə birlikdə verilir.

Xroniki öskürək və burun-udlaq axıntısı

Burun-udlaq axıntısı uzun sürən öskürəyin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Burun və sinus mənşəli bu öskürəyə tibbi dildə yuxarı tənəffüs yolları öskürək sindromu da deyilir. Boğaza axan ifrazat və boğazdakı qıcıqlanma öskürək refleksini stimullaşdırır; öskürək xüsusən gecə uzananda və səhər duranda artır. Boğazı təmizləmə və boğazda qıcıqlanma hissi tez-tez müşayiət edir.

Uzun sürən öskürəyin digər tez-tez rast gəlinən səbəbləri astma və reflüksdür; bu səbəblər bir-birini müşayiət edə bilər. Bəzi təzyiq dərmanları da quru öskürəyə səbəb ola bilər. Burun və sinus əlamətləri olan insanlarda müalicə burundan başlanaraq planlaşdırılır; burun şikayətləri yaxşılaşdıqca öskürəyin də azalması səbəbi təsdiqləyir. Öskürəyi nəfəs darlığı, xırıltılı tənəffüs, bəlğəmdə qan, hərarət və ya izah olunmayan çəki itkisi müşayiət edirsə, müayinəni təxirə salmayın.

Tez-tez verilən suallar

Burun-udlaq axıntısı niyə keçmir? Çox vaxt əsas səbəb, məsələn allergik rinit, xroniki sinusit, reflüks və ya burun tutulması davam etdiyi üçün axıntı da davam edir. Bəzən bir neçə səbəb birlikdə rol oynayır və ya boğazı daim təmizləmə vərdişi şikayətin davam etməsinə zəmin yaradır. Səbəbin müayinə ilə müəyyən edilməsi və ona yönəlmiş müntəzəm müalicə əksər insanlarda nəzərəçarpacaq yüngülləşmə yaradır.

Sarı və ya yaşıl axıntı mikrob olduğunu göstərirmi? Həmişə yox. Axıntının rəngi iltihab hüceyrələrindən qaynaqlanır və soyuqdəymə kimi virus infeksiyalarında da görünə bilər. Antibiotikin lazım olub-olmadığı axıntının rənginə görə deyil, şikayətlərin gedişinə və müayinə nəticələrinə görə müəyyən edilir.

Süd və süd məhsulları bəlğəmi artırırmı? Araşdırmalar süd məhsullarının burun və sinus ifrazatını artırdığını göstərməyib. Bəzi insanlar süd içdikdən sonra ağızda və boğazda örtük hissi təsvir edə bilər; lakin bu, ifrazatın artması demək deyil. Aydın bir əlaqənin fərqinə varmadıqca süd məhsullarından imtina etmək lazım deyil.

Boğaza axan bəlğəmi udmaq zərərlidirmi? Xeyr. Burun ifrazatını udmaq normaldır və sağlam insanlarda da hər gün baş verir; udulan ifrazat mədə turşusu ilə zərərsizləşdirilir. Bəlğəmi zorla çıxarmağa çalışmaq isə boğazı daha çox qıcıqlandıra bilər.

Duzlu su ilə burnumu müntəzəm yuya bilərəmmi? Bəli. Duzlu su ilə burnun yuyulması adətən təhlükəsizdir və müntəzəm aparıla bilər. Hazır məhluldan istifadə edilməsi və ya məhlulun qaynadılıb soyudulmuş, yaxud steril su ilə hazırlanması və yuma qabının təmiz saxlanması vacibdir. Qulaqda dolğunluq və ya yanma hissi olarsa, yuma texnikasını həkiminizlə birlikdə nəzərdən keçirin.

Əməliyyat burun-udlaq axıntısını aradan qaldırırmı? Axıntının səbəbi xroniki sinusit, polip, aydın septum əyriliyi, burun balıqqulaqlarının böyüməsi və ya uşaqlarda böyümüş adenoiddirsə və dərman müalicəsi kifayət etməyibsə, əməliyyat bu səbəbi aradan qaldıraraq axıntını nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər. Allergiya və ya reflüks kimi səbəblər əməliyyatla keçmir; buna görə əməliyyat qərarı müayinə nəticələrinə görə verilir.

Əlaqəli məqalələr

• Sinusit
• Allergik rinit (polinoz)
• Ağız qoxusu və badamcıq daşı
• Konxa hipertrofiyası (burun balıqqulağının böyüməsi)

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizə müraciət edin.